کارشناس مسئول محیط زیست لرستان گفت: پیامدهای کشاورزی و آلودگی از مهمترین و ملموسترین عوامل تغییر دهنده تالابها محسوب میشوند.
الهام برنا در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری دانشجویان ایران(ایسنا)، منطقه لرستان، بیان کرد: تالابها بهخاطر محل رشد نباتات بومی، زیستگاه گونههای خاص از جمله پرندگان آبزی و همچنین دارابودن پتانسیلهای اقتصادی، فرهنگی، علمی و تفریحی منابع پر انرژی هستند که حفاظت و حراست آنها اهمیت ویژهای دارد.
وی اضافه کرد: ایران دارای بیش از ۴٠ تالاب با ارزش است که ١٣ بهمن سال ١٣۴٩ شمسی(٢ فوریه ١٩٧١ میلادی) گروهی از کارشناسان و متخصصان دور هم جمع شدند تا درباره نحوه نگهداری این تالابها با هم گفتوگو کنند. این همایش، طرح بینالمللی را پیریزی کرد که به نام محل برگزاری آن یعنی شهر رامسر کنوانسیون رامسر نامیده شد.
برنا ادامه داد: کنوانسیون رامسر مشتمل بر یک مقدمه و دوازده ماده است که از تاریخ ٢١ تیرماه ١٣۵١ شمسی (١٢ ژانویه١٩٧٢ میلادی) برای امضای دول مفتوح بوده و در تاریخ ۴ شهریور ١٣۵١ (٢۶ اوت ١٩٧٢) از طرف نماینده ایران در پاریس به امضا رسیده است و تصویب و اجازه تسلیم اسناد به آن داده شد.
این محقق زیستمحیطی تصریح کرد: قانون فوق مشتمل بر یک ماده و متن کنوانسیون ضمیمه پس از تصویب مجلس سنا در تاریخ دوشنبه هجده فروردین پنجاه و دو در جلسه روز سهشنبه ٢٨ اسفندماه ١٣۵٢ شمسی به تصویب مجلس شورای ملی رسید.
وی گفت: قانون الحاق دولت جمهوری اسلامی ایران به پروتکل اصلاحی کنوانسیون مربوط به تالابهای مهم بینالمللی، به ویژه تالابهای زیستگاه پرندگان آبزی(کنوانسیون رامسر) که در جلسه سهشنبه ١۴ خردادماه ١٣۶۴ مجلس شورای اسلامی تصویب و در تاریخ ٢۵ خرداد ۶۴ به تأیید شورای نگهبان رسیده و طی نامه شماره ٢٣٣۴ مورخ ٢٨ خرداد ۶۴ ریاست جمهوری به نخستوزیری واصل شده است که جهت اجرا به پیوست ابلاغ میشود.
برنا اظهار کرد: از لحاظ کنوانسیون حاضر، تالابها شامل مردابها، باتلاقها، لجنزارها، آبهای طبیعی یا مصنوعی اعم از دائمی یا موقت است که آبهای شیرین، تلخ یا شور در آن به صورت راکد یا جاری یافت میشود.
این فعال زیستمحیطی خاطرنشان کرد: طرفهای معاهده در این کنوانسیون موظفند که تالابهای حائز اهمیت سرزمین خود را تعیین و نقشههای اصلاحی تالابها را به نحوی تنظیم و اجرا کنند که حفظ و حراست و بهرهبرداری صحیح از آنها را در سرزمین خود تسهیل دهند تا با اعمال مدیریت صحیح کوشش کنند تعداد پرندگان آبزی در تالابهای مربوطه را افزایش داده و تسهیلات لازم برای حفاظت تالابها و پرندگان آبزی در منطقه تالابها فراهم شود.
وی تصریح کرد: نماینده و سازمان مرجع کنوانسیون رامسر در ایران، سازمان محیط زیست است که مسئولیت نظارت و اجرای آن را برعهده دارد. سازمان محیط زیست نیز برای پیشرفت کار، کمیتهای با نام کمیته ملی کنوانسیون رامسر باحضور نماینده وزارتخانههای علوم، نفت، امورخارجه، جهاد کشاورزی،... و دو نماینده از سازمانهای غیر دولتی تشکیل داده است که برترین گروههای تصمیم گیرنده در این رابطه هستند.
برنا اضافه کرد: تالابها بهعنوان محل رشد نباتات بومی، زیستگاه گونههای خاص حیوانات از جمله پرندگان آبزی همچنین دارابودن پتانسیلهای اقتصادی، فرهنگی، علمی و تفریحی منابع پرانرژی هستند که حفاظت و حراست آنها اهمیت ویژهای دارد.
این محقق زیستمحیطی ادامه داد: بسیاری از مطالعات انجام شده در سالهای اخیر در محاسبه تولید خالص ملی براثر دادن هزینه کارکردهای زیست محیطی واستهلاک سرمایهها و منابع طبیعی تاکید کردهاند، هرچند دانش بشر به همه ویژگیهای مواهب طبیعی پی نبرده و ارزش منابع طبیعی بسیار فراتر از معیارهای پولی است اما ارزشگذاری اقتصادی میتواند مردم و مسئولان را بیشتر متوجه ارزش مواهب طبیعی کند ضمن آنکه برای برآورد خسارتهای وارده به مواهب طبیعی از سوی سایر کشورها نیز میتوان از آن سود جست.
وی گفت: تالابها بهترین و مهمترین مخازن ژن گیاهی و جانوری روی زمین هستند که تعاریف مختلفی برای آنها به کار رفته است. دوگان (۱۹۹۴) عقیده دارد که امروزه نزدیک به ۵۰ تعریف از تالاب وجود دارد که این تعاریف را به دو دسته تعاریف گسترده و باز و تعاریف محدود و بسته میتوان گروه بندی کرد. اتحادیه بین المللی حفاظت از طبیعت و منابع طبیعی (IUCN) در کنوانسیون بین المللی تالابها که به کنوانسیون رامسر معروف است، اولین اجلاس آن در سال ۱۹۷۱ در رامسر تشکیل شد. تعریفی که در سال ۱۳۴۹ در کنوانسیون رامسر مورد قبول قرار گرفت و کاربرد آن به خاطر مؤثر بودن تعریف، مورد قبول همه کشورها و سازمانهای مرتبط با تالابها قرار گرفتکه حال در زمره تعاریف باز قرار دارد.
برنا اظهارکرد: این تعریف به صورت «تالاب مناطق مردابی، آبگیرها، توربزارها، آبهایی که به صورت طبیعی، مصنوعی، دائم یا موقت با آب ساکن یا جاری، شیرین، لب شور یا شور، همچنین آن دسته از آبهای دریایی که عمق آب از ۶ متر تجاوز نکند را تالاب میگویند.» بیان شده است.
این محقق اضافه کرد: این تعریف کفههای صخرهای، بسترهای علفی دریایی در مناطق ساحلی، کفههای گلی، مانگروها، مصبها، رودخانهها، آبهای شیرین، باتلاقهای جنگلی و مشجر، دریاچهها، مردابها و دریاچههای شور را در برمیگیرد.
وی خاطرنشان کرد: از ۴۲ نوع تالاب مشخص شده توسط کنوانسیون رامسر در سطح جهان به جز یک نوع تالاب یعنی تورب زارها، بقیه در کشور ایران یافت میشوند که بیانگر تنوع بسیار زیاد تالابهای ایران است. همچنین تعداد تالابهای ایران به واسطه وسعت کشور بسیار زیاد و محدوده تغییرات ابعاد آنها بسیار وسیع است به طوریکه وسعت آنها بین کمتر از چند هکتار تا بیش از ۵۰۰ هزار هکتار در نوسان است.
برنا یادآور شد: در این میان بیش از ۸۴ تالاب با اهمیت بین المللی شناسایی شده است که از بین آنها تاکنون ۳۳ تالاب در قالب ۲۲ عنوان، با مساحت کل۱۴۸۱۱۴۷ هکتار، به کنوانسیون رامسر معرفی و مشمول مقررات این کنوانسیون شده اند.
این پژوهشگر تصریح کرد: کاربری تالابها و اراضی پیرامون آنها بسیار متفاوت است؛ تفرج و توریسم در ۴۱ درصد و صید و شکار در ۴۰ درصد از مناطق ثبت شده رامسر از جمله رایجترین کاربریها هستند. در اراضی پیرامونی، تالابها عمدتاً برای کشاورزی مورد استفاده قرار میگیرد و در ۵۶ درصد از سایتها کشاورزی یک فعالیت عمده محسوب میشود.
وی ادامه داد: در کشورهای جنوب بیشتر کاربریها بر حفاظت توافق دارند، درحالیکه در کشورهای شمال حفاظت نسبت به بقیه کاربریها برتری نشان میدهد و در هر یک از کشورها نوعی از کاربریها غالب است. در سایتهای رامسر در آفریقا، استفاده از فرآوردههای طبیعی از جمله پنج کاربری مهم، در اروپای شرقی جنگلداری و در امریکای لاتین اسکان به عنوان عمدهترین کاربریها گزارش شدهاند پیامدهای کاربریها بسیار متفاوت بوده ولی اغلب منجر به تغییر ویژگیهای اکولوژیکی تالابها میشوند. پیامدهای کشاورزی و آلودگی از مهمترین و ملموسترین عوامل تغییر دهنده تالابها محسوب میشوند.
برنا اضافه کرد: در بین بومسازگانهای طبیعی، ارزش و اهمیت تالابها دیرتر از بومسازگانهای دیگر درک شده و کمتر مورد بررسی قرار گرفته است. تالابها به خاطر داشتن ویژگیهای خاص هیدرولوژی دارای فوایدی میباشند. تالابها نه تنها موجب تغذیه و تامین بخشی از سفرههای آب زیرزمینی میشوند، بلکه محیطی را فراهم میکنند که بسیاری از پرندگان، ماهیها و آبزیانی که حیات آنها وابسته به وجود چنین نقاطی است، بتوانند از آن به عنوان بهترین زیستگاه جهت بقا و تامین غذای خود از آن استفاده کنند.
این پژوهشگر افزود: در بیش از نیمی از کشورهای جهان برداشت محصول ماهی منوط به سلامتی تالابهاست، ۱۶درصد از گونههای پرندگان در معرض خطر انقراض پرندگان تالابی هستند و کاهش جمعیت پرندگان تالاب یکی از شاخصهای روند انهدام و تخریب چنین محیطهایی محسوب میشود.
وی تصریح کرد: تالابها همچنین با تنظیم جریان آب از گسترش سیلاب و نفوذ آبهای شور جلوگیری کرده و در امور حمل و نقل بسیار از کشورهای جهان به طور موثر مورد استفاده قرار میگیرند.
وی گفت: خاستگاه نهایی بسیاری از آبراههها، نهرها، رودخانه و سیلابها، تالابها هستند. جریانات آبی در مسیر خود بقایای گیاهان، اجساد جانواران و مواد آلی و کانی را شسته و در نهایت به تالاب میریزند که موجب کوتاه شدن طول عمر، اما غنی شدن این زیستگاهها از لحاظ غذایی میشوند. به این ترتیب تالابها بالاترین میانگین تولید اولیه خالص در میان بوم سازگانهای جهان دارا هستند، مثلاً یک تالاب آب شور میتواند ۲۰ برابر یک دریای ژرف زیتوده در متر مربع در سال تولید کند (۱۹۷۵ – odum) و با وجود اینکه تالابها درصد ناچیزی از سطح بیوسفر جهان را شامل میشوند، اما حدود ۱۰ تا ۱۴ درصد کربن جهان را در خود نگهداری میکنند. خاک تالاب نیز عمدتاً از نوع توربزا بوده که از لحاظ مقدار مواد آلی بسیار غنی و از لحاظ زراعی حاصلخیز است.
برنا اظهار کرد: تنوع زیستی، ژنتیکی و تنوع گونههایی که در تالاب زندگی میکنند از اهمیت بالایی برخوردار است. تالابها اگرچه وسعت چندانی نسبت به سایر محیطهای زیستی ندارند، ولی در عمل به خاطر داشتن شرایط خاص محیطی، ویژگیهای آب و خاک و پیچیدگیهای بومشناختی تنوع قابل ملاحظه ای را به وجود میآورند.
این محقق خاطرنشان کرد: تالابها به عنوان کانونهای حساس نه تنها دارای تنوع گونهای بسیار بالای جانوری و گیاهی هستند، بلکه تنوع ژنتیکی در هر یک از گونهها در حد بالایی است و این تنوع به طور عمده در ارتباط مستقیم با تنوع محیط زیست و زیستگاههای متشکله در تالاب است. به عنوان مثال تنها فون حشرات در تالاب حدود ۵۰ درصد تنوع زیستی جهان را تشکیل میدهد.
وی بیان کرد: تالابها در جلوگیری از گسترش کویر نیز نقش بسزایی دارند. بسیاری از تالابهای جهان در نقاطی واقع شده اند که در واقع مرز بین دو بوم سازگان آبی و خشکی است. به طور مثال تالاب گاوخونی به عنوان تنها دریاچه آب شور دائمی در فلات مرکزی ایران و در دل کویر واقع شده و نقش موثری را در جلوگیری از گسترش کویر ایفا میکند.
برنا افزود: تالابها یکی از بی نظیرترین، زیباترین، بکرترین و شگفت انگیزترین پدیده های طبیعی هستند که هر یک دارای جلوه های بسیار بدیع، جالب، ناشناخته و پررمز و رازی هستند. به همین دلیل میتوان از تالابها به عنوان کانونهای تفرج و تفریح، بازدید و سیاحت و جلب گردشگری استفاده کرد، به شرط آنکه این برنامهها همراه با یک نظام مدیریتی هدفدار و حساب شده باشد.
این پژوهشگر خاطرنشان کرد: تالابها در جلوگیری از فرسایش سواحل دریاها، تثبیت هوای منطقه از لحاظ مقدار بارندگی و دمای محیط، آموزش و تحقیق، تامین علوفه دام، مصارف کشاورزی، استخراج مواد معدنی مثل پتاسیم و فسفر، تصفیه هوای مناطق مجاور، بهره برداری و اشتغال مردم حاشیه تالاب، جلوگیری از فرسایش بادی نقاط همجوار، پرورش ماهی و... نیز نقش دارند.
انتهای پیام