تاجالدین صالحیان – دانشجوی دکتری روابط بینالملل
گردآمدن قدرتهای بزرگ جهانی زیر یک سقف تحت عناوینی همچون کنفرانس، کنگره، اجلاس، مذاکرات و غیره معمولاً پس از یک جنگ بزرگ و احتمالاً وجود کشورهای فاتح و شکستخورده در تاریخ معاصر، هر چند معدود اما مسبوق به سابقه است.
کنگره وین (1815. م) پس از شکست ناپلئون، اجلاس ورسای (1919. م) پس از جنگ جهانی اول، کنفرانس سانفرانسیسکو (1945. م) در پایان جنگ جهانی دوم از آن جمله هستند.
این در حالیست که مذاکرات هستهای جمهوری اسلامی ایران و پنج به علاوه یک ازاینجهت که جنگی رخ نداده، پیروز و شکستخوردهای هم در کار نیست، بیمانند است؛ بنابراین مذاکراتی با عنوان مذاکرات هستهای ایران و پنج بعلاوه یک مذاکراتی بدیع به شمار میرود که در این خصوص چند نکته حائز اهمیت است که به آنها اشاره میشود:
1. در این مذاکرات علاوه بر قدرتهای جهانی (آمریکا، روسیه، انگلیس، فرانسه، چین و آلمان) و جمهوری اسلامی ایران که مستقیماً در مذاکرات شرکت دارند، کشورها و رژیمهای منطقهای از جمله عربستان سعودی و رژیم صهیونیستی نیز در پشت صحنه نقش ایفا میکنند؛ بنابراین مذاکرات به نوعی مذاکراتی جهانی بهحساب میآید.
2. این مذاکرات باعث شده است اتحاد و اختلاف بین بازیگرانی به وجود آید که تقریباً پیش از انجام آن کمتر کسی تصور آن به ذهنش خطور میکرد. برای نمونه میتوان به ایجاد شکاف بین ایالاتمتحده و رژیم صهیونیستی به عنوان دو متحد استراتژیک برای نخستین بار اشاره کرد. همچنین میتوان اتحاد نانوشته بین برخی کشورهای عربی از جمله عربستان سعودی با رژیم صهیونیستی برای اولین بار، در جهت تلاش واحد آنها برای تخریب و درنهایت به شکست کشاندن مذاکرات را به وضوح مشاهده کرد.
3. در مورد اوج اختلاف بیسابقه بین دو متحد استراتژیک یعنی ایالاتمتحده و رژیم صهیونیستی میتوان گفت هدف اولیه اسراییل در قالب یک توافق خوب مورد نظر، عبارت است از پایان غنیسازی در داخل ایران، برچیده شدن کلیهی تأسیسات هستهای، توقف توسعه برنامههای موشکی ایران و همچنین کنترل سیاستهای منطقهای ایران در جهت خلاف مسیر کنونی و در نهایت استمرار تحریمهای اقتصادی و فشار مداوم شورای امنیت بر ایران؛ اما در مقابل رییسجمهور ایالات متحده آقای باراک اوباما بهصراحت بیان میکند که آن چیزی که اسرائیل میخواهد در عمل امکان تحقق ندارد؛ چراکه ایرانیها در قالب فرمول «برد-برد» حاضر به مذاکره شدهاند و چیزی که اسرائیل میخواهد در واقع فرمول مذاکره به سبک کشورهای شکستخورده پس از جنگ است که به دلیل شکست مجبورند هر امتیازی به فاتحان تقدیم کنند، که این بیان عمق اختلاف دو متحد استراتژیک را بهخوبی آشکار میکند.
4. آنچه رژیم صهیونیستی و کشورهایی همچون عربستان سعودی از آن وحشت دارند نه نفس رفع تحریمها، بلکه خروجی حاصل از مذاکرات است؛ زیرا توافق احتمالی موجب رهایی از شورای امنیت و پذیرفتهشدن جمهوری اسلامی ایران بهعنوان یک ابرقدرت منطقهای آنهم طی مذاکرات بینالمللی با حضور قدرتهای جهانی است؛ بهگونهای که این خروجی حتی غیرقابلتحملتر از توانمندیهای هستهای ایران برای این دو است. رژیم صهیونیستی و عربستان سعودی بهخوبی میدانند که این خروجی برابر است با به رسمیتشناختن قدرت بلامنازع جمهوری اسلامی ایران.
5. آنچه مسلم است منطقه خاورمیانه فاقد هرگونه نظم تثبیتشدهای است. این منطقه در حال گذار به سر میبرد. دوران گذار در نظام بینالملل به دورانی اطلاق میشود که ساختار جدید هنوز جایگزین و تثبیت نشده است. این امر میتواند برای بازیگران فرصت یا تهدید قلمداد شود؛ چراکه هر بازیگری در دوره گذار تلاش دارد با توجه به تواناییها بر اساس منافع خود عمل کند؛ به عبارت بهتر در دوره گذار، قدرت ملی ملاک و معیار اصلی در تأمین منافع ملی بهحساب میآید. در نظام بینالملل یکی از عوامل اصلی بالا رفتن قدرت ملی، پرستیژ و اعتبار بینالمللی است؛ یعنی به میزانی که سایر بازیگران برای یک کشور احترام قائل باشند به همان میزان قدرت ملی آن کشور افزایش خواهد یافت.
در مذاکرات هستهای، صرف قرار گرفتن جمهوری اسلامی ایران در یک طرف میزی که طرف دیگر آن قدرتهای جهانی از جمله ایالاتمتحده آمریکا قرار گرفتهاند، فارغ از هر نتیجهای، باعث بالارفتن جایگاه و اعتبار بینالمللی جمهوری اسلامی ایران در نظام بینالملل شده است و رشک و حسادت کشورهای منطقه از جمله عربستان سعودی به این موضوع، بهوضوح در احساس حقارت نسبت به جایگاه و نفوذ جمهوری اسلامی ایران نهفته است و به خوبی میتوان آن را مشاهده کرد.
6. در سطح جهانی نیز اگرچه ایالاتمتحده تلاش کرده است پس از فروپاشی شوروی، نظام تکقطبی را تثبیت نماید اما باوجود برتری محسوس از نظر نظامی، این کشور به هژمون مطلق جهانی تبدیل نشد.
مذاکرات هستهای هم بهخوبی نشان داد که نظام تکقطبی مد نظر ایالات متحده تثبیت نشده است. در نظام تکقطبی هژمون باید بتواند منویات خود را بهویژه در خصوص یک قدرت منطقهای مانند جمهوری اسلامی ایران به اجرا بگذارد، اما رییسجمهور آمریکا صراحتاً اعتراف کرد که اگر ایالات متحده میتوانست تمام پیچ و مهرههای برنامه هستهای ایران را جمع میکرد اما این کار شدنی نیست؛ بنابراین مذاکرات هستهای علاوه بر نظم منطقهای بهنوعی نظم بینالمللی را نیز متأثر ساخته است.
7. اگر دیپلماسی جمهوری اسلامی ایران در مذاکرات هستهای با موفقیت همراه شود که این امر محتمل به نظر میرسد؛ یعنی علاوه بر تثبیت غنیسازی، رفع تحریمها را هم داشته باشیم، به طرز محسوسی شاهد افزایش اعتبار و پرستیژ بینالمللی و منطقهای جمهوری اسلامی ایران خواهیم بود. همین امر باعث میشود که کشورهای همسایه و منطقه، خواسته یا ناخواسته در موقعیتی قرار گیرند که مجبور شوند سطح مناسبات خود با جمهوری اسلامی ایران را افزایش دهند، از طرفی قطعاً شاهد افزایش نقش ایران در معادلات منطقهای و بهویژه حل و فصل معضلات و مشکلات منطقه خواهیم بود.
8. از نظر حقوق بینالملل و نسبت آن با حقوق داخلی نیز به نظر میرسد در مذاکرات هستهای رویه جدیدی برای جمهوری اسلامی ایران در حال شکل گرفتن باشد؛ به این صورت که از جهت مناسبات حقوق بینالملل با حقوق داخلی ایران تا کنون اینگونه بوده است که هر معاهده بینالمللی که مراحل تصویب را در داخل بگذراند، اعتباری همانند قوانین عادی جمهوری اسلامی ایران داشته است و در صورت تعارض، قاعده مؤخر مرجح بوده است. اما رویهای در نظام قانونگذاری ایران در سال 1988 معمول گردید که حاکی از پذیرش حقوق بینالملل اما با برتری حقوق داخلی در صورت تعارض بود. در این سال قانون الحاق جمهوری اسلامی ایران به کنوانسیون ملل متحد برای مبارزه با قاچاق مواد مخدر و داروهای روانگردان در مجلس شورای اسلامی تصویب شد با این شرط که مفاد کنوانسیون در مواردی که با قوانین داخلی و موازین اسلام معارض باشد از طرف جمهوری اسلامی ایران لازمالاجرا نباشد و این به معنی برتری حقوق داخلی بر حقوق بینالملل است. اما در صورت توافق در مذاکرات هستهای، اگر دولت جمهوری اسلامی ایران بپذیرد که پروتکل الحاقی را بدون هیچ قید و شرطی داوطلبانه به اجرا بگذارد با اینکه این کار نهایتاً مراحل تصویب در داخل را نیز باید بگذراند، به نظر میرسد با ایجاد گشایش محسوس در روابط ایران با سایر بازیگران مهم بینالمللی و نقش فزاینده ایران در مناسبات جهانی، رویه ارجحیت حقوق بینالملل بر حقوق داخلی در حال شکل گرفتن باشد.
انتهای پیام