به گزارش ایسنا، «اعتکاف» به‌مثابه مکثی آگاهانه در دل هیاهوی زندگی شهری است؛ مکثی که فرصت بازگشت به خویشتن و بازتعریف نسبت انسان با خدا، خود و دیگران است. آیینی که در ظاهر، خلوت‌گزینی و کناره‌گیری موقت از روزمرگی‌هاست، اما در باطن، تجربه‌ای جمعی و اجتماعی را نیز در خود جای داده است؛ جایی که سکوت فردی در کنار هم‌نشینی مؤمنانه معنا پیدا می‌کند.

این دوگانه‌ ظاهراً متناقض ــ خلوت فردی و حضور در جمع ــ همواره یکی از پرسش‌های اصلی درباره اعتکاف بوده که چگونه می‌توان هم‌زمان به ساحت درونی خویش پرداخت و در دل جمع ماند؟ نقش مسجد در این میان چیست و چرا اسلام به‌جای انزواهای طولانی، بر خلوت‌های مقطعی و هدفمند تأکید دارد؟

 حجت‌الاسلام سیدمهدی حائری‌زاده- کارشناس حوزه دین - در گفت‌وگو با ایسنا، با نگاهی تحلیلی و مبتنی بر آموزه‌های دینی، به تبیین فلسفه اعتکاف می‌پردازد؛ آیینی که از نگاه او، فارغ از رهبانیت و گریز از اجتماع، نوعی اردوی تربیتی و تهذیب نفس است؛ فرصتی برای پالایش درون، کسب انرژی معنوی و بازگشت آگاهانه به متن خانواده و جامعه. گفت‌وگویی که تلاش می‌کند لایه‌های پنهان این عبادت جمعی را روشن کند و نسبت «خلوت»، «مسجد» و «مسئولیت اجتماعی» را در اندیشه اسلامی بازخوانی کند.

در نگاه نخست، اعتکاف آیینی آرام و ساکت به نظر می‌رسد؛ سه روز ماندن در مسجد، روزه‌داری، دعا و شب‌زنده‌داری. اما اگر کمی عمیق‌تر به این سنت دینی نگاه کنیم، با پدیده‌ای مواجه می‌شویم که هم‌زمان دو نیاز اساسی انسان معاصر را پاسخ می‌دهد؛ «نیاز به خلوت» و «نیاز به جمع». همین جمع اضداد، اعتکاف را به یکی از پرمعناترین مناسک عبادی اسلام تبدیل کرده است؛ آیینی که تمرینی برای «درست زیستن» در هر دو ساحت فردی و اجتماعی است.

حجت‌الاسلام سیدمهدی حائری‌زاده، اعتکاف را ترکیبی هوشمندانه از خودسازی فردی و زیست جمعی می‌داند. به گفته او، اعتکاف در ذات خود نوعی «اردوی تهذیب نفس» است؛ فرصتی که انسان با روزه‌داری و ترک برخی لذت‌های حلال و مراقبت‌های نفسانی، از عادت‌های روزمره فاصله می‌گیرد و به درون خود بازمی‌گردد.

این کارشناس حوزه دین، در عین حال تأکید می‌کند: این خلوت، به‌هیچ‌وجه به معنای بریدن از دیگران نیست. معتکف در کنار دیگران زندگی می‌کند، در جمع حضور دارد و از ظرفیت‌های فکری، معنوی و علمی دیگران بهره می‌برد. این‌که انسان بتواند نیمه‌شب خلوتی عمیق با خدا داشته باشد و در عین حال، روزها در حلقه‌های علمی، گفت‌وگوهای معرفتی و هم‌افزایی فکری شرکت کند، از ویژگی‌های ممتاز اعتکاف است.

یکی از پرسش‌های رایج درباره اعتکاف، همین هم‌زمانی خلوت و جمع است؛ اینکه چگونه می‌توان هم به تلاوت قرآن، دعا و سجده‌های طولانی پرداخت و هم در فضای جمعی مسجد حضور داشت. حائری‌زاده این دو را مکمل یکدیگر می‌داند و می‌گوید: این‌که انسان بتواند نیمه‌شب خلوتی عمیق با خدا داشته باشد و در عین حال، روزها در حلقه‌های علمی، گفت‌وگوهای معرفتی و هم‌افزایی فکری شرکت کند، از ویژگی‌های ممتاز اعتکاف است.

به اعتقاد او، حضور افراد فرهیخته و صاحب‌نظر در جمع معتکفان، خود به فرصتی برای آگاه‌سازی و انتقال تجربه تبدیل می‌شود؛ ظرفیتی که اگر درست مدیریت شود، می‌تواند به رشد فکری و فرهنگی جمع کمک کند.

مسجد؛ زیستگاه طبیعی مؤمن

در این میان، نقش مسجد نقشی محوری است. حائری‌زاده با اشاره به روایات اسلامی، مسجد را زیستگاه طبیعی مؤمن معرفی می‌کند و یادآور می‌شود: در روایت آمده است که مؤمن در مسجد مانند ماهی در آب است؛ همان‌طور که ماهی بدون آب زنده نمی‌ماند، مؤمن نیز بدون مسجد دچار آسیب می‌شود.

او مسجد را کانونی برای توسعه علم، تبادل اندیشه و شکل‌گیری پیوندهای ایمانی معرفی می‌کند؛ مکانی که در آن، افراد علاوه بر عبادت از یکدیگر می‌آموزند و رشد می‌یابند.

خلوت اسلامی در برابر انزوای تحریف‌شده

این کارشناس دینی تفاوت مهمی میان «خلوت» و «انزوا» قائل است؛ تفاوتی که به باور او، درک آن برای فهم فلسفه اعتکاف ضروری است. به گفته حائری‌زاده، اسلام هرگز رهبانیت و کناره‌گیری طولانی‌مدت از جامعه را توصیه نکرده است. «انزوا یعنی انسان سر در لاک خود فرو ببرد و نسبت به جامعه بی‌تفاوت شود؛ چیزی که در روایات ما به‌شدت نکوهش شده است.»

در مقابل، خلوت در اسلام ابزاری برای بازسازی درون است؛ فرصتی مقطعی برای پالایش نفس که ثمره‌اش باید به اجتماع بازگردد.

انتهای پیام