سمیرا معین در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: رد پای ساخت برخی از اپراهای معروف جهان بر اساس آثار شناخته شده ادبی مانند اپرای «الکترا» توسط «ریچارد اشتراوس» آهنگساز آلمانی بر پایه تراژدی یونانی مشهوری به همین نام از «سوفوکل» و یا  اپرای «اتللو» توسط «جوزپه وردی» آهنگساز ایتالیایی بر اساس نمایشنامه‌ای منسوب به ویلیام شکسپیر، باعث می‌شود تا با نگاهی دقیق‌تر و جامع‌تر به تاریخچه اپرا و به دنبال آن اجراهای موزیکال در ایران بپردازیم.

وی درباره تاریخچه شکل‌گیری اپرا، توضیح داد: چیزی که امروزه آن را با عنوان هنر «اپرا» می‌شناسیم تقریبا از اواخر قرن شانزدهم در ایتالیا شکل گرفته است اما اگر به کمی عقب‌تر باز گردیم و این نوع از موسیقی را هنری متشکل از اجرای روی صحنه همراه با موسیقی زنده و آواز تعریف کنیم، تاریخچه‌اش به قرن پنجم پیش از میلاد مسیح، به دوران نمایشنامه نویسان تراژیک یونانی مثل «سوفوکل» و «آیسخولوس» باز می‌گردد.

معین افزود: در آن زمان در چینش صحنه، افرادی که با نام «همسرایان» آنها را می‌شناسیم، به صورت گروهی و هماهنگ روی سن مشغول خواندن آواز می‌شدند و بازیگران نیز همراه با سازهای بادی و زهی به اجرا مشغول می‌شدند. صرف نظر از اینکه اپرا زمانی تنها به قشر مرفه جامعه تعلق داشت، باید گفت پیوند موسیقی با ادبیات، اتفاقی بود که از دیرباز مورد توجه قرار می‌گرفت و روی مخاطبان به مراتب تاثیر بیشتری می‌گذاشت.

از اجرای نخستین اپرای انفرادی تا احداث اولین اپراخانه عمومی در ایتالیا

این مدرس موسیقی ادامه داد: در دوران باروک در ایتالیا جنبه جدیدی از موسیقی به وجود آمد که در قرن هجدهم میلادی به اوج خود رسید. اپرا در این بازه زمانی با پرداخت به موضوعاتی مثل سرگذشت اساطیر یونانی و زندگی پادشاهان، به عنوان هنری لوکس و پر زرق‌وبرق تنها در اختیار طبقه ثروتمند جامعه بود و این پاسخی به داستان‌های نامفهوم و چندصدایی بود که توسط داستان سرایان ایتالیایی در ابتدای قرن شانزدهم میلادی شکل گرفته بود. نخستین گام جدی در این راه توسط شخصی به نام «جاکوپو پری» با اپرای «دافنه» برداشته شد و برای اولین بار یک اجرای انفرادی جایگزین آوازهای عاشقانه گروهی شده و به روی صحنه رفت.

وی با اشاره به اینکه تا قبل از قرن هفدهم میلادی، اپراخانه بزرگ و مجللی در هیچ کجای جهان وجود نداشت و عده محدودی برای شنیدن و اجرای نمایش حاضر می‌شدند، تاکید کرد: بعد از گسترش اپرا و استقبال گسترده مردم و به دنبال آن افزایش مخاطبان، نخستین اپراخانه عمومی در سال ۱۶۳۷ در شهر ونیز تاسیس شد و در دیگر شهرهای ایتالیا نیز ساخت سالن‌های موسیقی رواج پیدا کرد.

معین به نوع دیگری از موسیقی اپرا، اشاره و اظهار کرد: در نوع ساده شده‌ای از اپرا با مفهومی تحت عنوان «اپرت» مواجه می‌شویم که از لحاظ زمانی، کوتاه‌تر و از لحاظ داستان، شامل موضوعاتی نزدیک‌تر به دغدغه مردم مثل انقلاب کبیر فرانسه و جنبش‌های اجتماعی بوده است.

آغاز تئاتر موزیکال و اپرت‌نویسی در ایران

این مدرس موسیقی با اشاره به اینکه پیشینه اجرای موزیکال در ایران تقریبا به یک قرن پیش باز می‌گردد، خاطرنشان کرد: اپرت‌ نویسی که شامل موضوعات مختلفی از جمله مذهبی، کمیک، تراژدی، افسانه‌ای و غیره می‌شود، در ایران با نمایشنامه‌های منظوم آغاز شده است. کمدی موزیکال که از دوران مشروطیت در کشور از استقبال بی‌نظیری برخوردار شد، نوعی اپرا بوده که در آن از آهنگ‌های عامیانه و کمیک استفاده می‌شده است.

وی افزود: در آن زمان، اپرت نویسی حالت مدون پیدا کرد و عده‌ای از نویسندگان و نمایشنامه‌نویسان به طور جدی به این کار پرداختند و آثاری را خلق کردند که چندین و چندبار به روی صحنه رفت. موضوعات این گونه از اپراها درکنار مضامین تاریخی و اساطیری، پرداخت به باستان‌گرایی به عنوان یکی دیگر از جریان‌های فکری آن دوره بود، البته موضوعات عاشقانه هم از محبوبیت بسیاری برخوردار بود. 

معین درباره تالار رودکی که شاید تنها اپراخانه ایران باشد، گفت: از سال‌های ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۷ این مکان شاهد اجراهای پشت سرهم و بدون وقفه بود. در این مدت، افرادی که در خارج کشور در رشته آواز کلاسیک، تحصیل کرده بودند، برای اجرا به ایران آمده و اجراهای متعددی را به روی صحنه بردند.

وی ادامه داد: اپرای «جشن دهقان» ساخته احمد پژمان، اولین اثری بود که برای افتتاح تالار رودکی به روی صحنه رفت همچنین اپرای «پردیس و پریسا» ساخته لوییس چکناواریان و اپرای «خسرو و شیرین» اثر حسین دهلوی نیز برخی از اجراها در این سالیان بودند.

کمرنگ‌شدن اپرا پس از انقلاب اسلامی و احیای مجدد آن

این مدرس موسیقی با اشاره به فراز و فرودهای فعالیت‌های موزیکال در دوران پس از انقلاب اسلامی، یادآور شد: در سال‌های بعد از انقلاب با حذف رشته آواز کلاسیک از هنرستان‌ها و دانشگاه‌ها همچنین محدودیت‌های مادی و معنوی، اپرا تا حدودی کمرنگ شد، اما حدود سه دهه بعد با دوباره تشکیل شدن گروه‌های موسیقی و بازگشت افرادی که به صورت آکادمیک در خارج از کشور در رشته آواز کلاسیک تحصیل کرده بودند، اپرا بار دیگر جایگاه خود را در بین سایر اجراها تثبیت کرد.

وی افزود: در طی این سال‌ها تنها دو شهر تهران و در کنار آن مشهد توانسته‌اند اجراهایی تا حدی قابل قبول ارائه دهند. با وجود محدودیت‌هایی از جمله نبود سالن‌های مختص اجرای اپرا و عدم امکان تشکیل یک گروه ارکستر کامل و تقلیل آن به همنوازی‌های کوچک‌تر، نمی‌توان به طور کامل از علاقه مردم به تماشای اجراهای موزیکال چشم پوشی کرد.

معین خاطرنشان کرد: علی‌رغم وجود برخی محدودیت‌های فنی و فرهنگی در شهر مشهد، موفق شدیم چندین اجرای موزیکال را به روی صحنه ببریم که با استقبال مخاطبان روبه‌رو بوده است. در فضایی که مواجهه شهروندان با موسیقی و انواع آن دارای محدودیت است، لازم است در این رابطه فرهنگ‌سازی کنیم. این امر می‌تواند شامل آموزش دادن افراد علاقه‌مند به موسیقی اپرا و حتی یاد دادن چگونگی تماشای درست و اصولی مخاطب در برابر یک اثر موزیکال باشد.

انتهای پیام