به گزارش ایسنا، در ابتدای این نشست که در بخش جنبی جشنواره ملی اسباببازی برگزار شد، میثم خداشناس گفت: آموزش حقوق کودک همواره یک موضوع چالشبرانگیز بوده و دلایل مختلفی هم دارد. از گذشته روشهای مختلفی برای آموزش حقوق کودکان از عنفوان کودکی تا دوران جوانی که فرآیند اجتماعی شدن را تجربه میکنند مطرح بوده است، روشهای بیشتر مستقیم و خطابی که ناکارآمدی این روشها در سالهای اخیر ثابت شده است. چالشهایی که بسیاری از خانوادهها در مواجهه با مباحث روز با آن روبهرو میشوند، ناشی از همین ناکارآمدی روشهای گذشته است.
او ادامه داد: بازی محملی برای تجربه زیستۀ کودک و تعامل با همسالان است. این تعامل و تجربۀ زیسته است که کودک را برای مواجهه با پستی و بلندیهای زندگی آماده میکند. طراحی بازی از این منظر کودک را برای غلبه بر مشکلات آینده آماده میکند. در نگاه جدید، یادگیری در بستر تعاملی شکل میگیرد و هر چه این یادگیری در فضای غیررسمی و صمیمیتر باشد، تأثیرگذارتر هم میشود. فضاهای غیررسمی مانند بازی، بسیار در امر درونیشدن آموزشهای اجتماعی تأثیرگذار خواهد بود.
خداشناس در ادامه با طرح این پرسش که «بازی رومیزی چگونه میتواند به این کنش اجتماعی کمک کند؟» پاسخ داد: هر بازیگر در بازی روی میزی، نقشی را برعهده میگیرد که میتواند مابهازای حقوق و تکالیف فرد در جامعه باشد. در بازی رومیزی، کودک در قالب قواعد و بر پایه نقشی که میپذیرد، دست به تصمیمگیری میزند و این انتخاب و تصمیم، چه درست و چه نادرست، نتایجی دارد که کودک آن را تجربه میکند.
او با اشاره به نظریه لف ویگوتسکی گفت: براساس نظریه این روانشناس ابزارها نقش فرهنگی به خود میگیرند و بخشی از دانش مرتبط با تعاملات اجتماعی را به کودک منتقل میکنند. کودک بهصورت تجربی میتواند در محیطی مجاور با فرآیند رشد قرار بگیرد. بازی و بهطور خاص بازی رومیزی میتواند این محیط را برای کودک بهوجود بیاورد. مسئولیتپذیری افراد در بازی رومیزی و احترام به نوبت و موقعیت دیگران، برای کودک بسیار آموزنده است. فرد اگر به حقوق دیگران واقف شود، به حقوق خودش هم واقف میشود و این امر در درون کودک نهادینه میشود.
کودکان را برای آینده مثبت آماده کنیم
این کارشناس در ادامه تأکید کرد: در بازی، قواعد قدرت و چگونه برنده بودن هم تجربه میشود. تکرو بودن یا کار تیمی هم تجربه میشود. اینها مواردی است که در طراحی بازی میتوان به آن توجه کرد. اجتماعی شدن با طراحی بازی براساس رفتار افراد معنا پیدا میکند. با وجود همه این اصول اما نباید فراموش کنیم که هدف اصلی بازی، سرگرمی است. کودک حین بازی باید احساس سرگرمی داشته باشد و در لایههای زیرین است که باید جنبههای آموزشی لحاظ شود.
او با اشاره به سه بازی رومیزی آمریکایی و اروپایی، به تحلیل رویکرد این بازیها در آموزش نقشهای اجتماعی به کودکان پرداخت و ویژگیهایی همچون روایتمحور بودن و توجه به نقشهای اجتماعی بر مبنای حقوق فردی را از ویژگیهای مهم این بازیهای رومیزی برشمرد.
خداشناس در پایان تأکید کرد: باید به یکدیگر کمک کنیم و از دانش استادان حوزههای علوم اجتماعی و جامعهشناسی استفاده کنیم تا این تجربه زیسته را در طراحی بازیها لحاظ کنیم. باید از این طریق کودکان خود را برای یک آینده مثبت آماده کنیم که این امر جز با آموزش حقوق خود و دیگری به کودکان، محقق نخواهد شد.
هر انسان زیر ۱۸ سال کودک است
در ادامه این نشست رضا محمدبابایی - مدرس و جامعهشناس - گفت: بحث من بیشتر درباره اجتماعی شدن و لوازم آن است. درباره کودک و کودکی، صحبتها و تعاریف بسیاری مطرح است اما طبق قانون هر انسان زیر ۱۸ سال را میتوان کودک خطاب کرد. حقوق کودک هم از منظر پیماننامههای بینالمللی، کاملا برابر با دیگران است. از حق حیات و حقوق اجتماعی گرفته تا دیگر موارد که بدون هرگونه محدودیتی مثل نژاد و مذهب و ملیت بین همه کودکان برابر است. ما به دنبال احیای حقوق کودکی هستیم.
او با تأکید بر اینکه «فرهنگ از آن موضوعهای پیچیدهای است که اکثریتی درباره آن اظهارنظر میکنند» به چند تعریف علمی از فرهنگ اشاره کرد و گفت: به زبان ساده، معنای فرهنگ میشود «شیوههای زندگی». خب این شیوهها را میتوان از دوره کودکی آموزش داد. ما جامعهشناسان معتقدیم تمام موارد از طریق الگوبرداری و در فرآیند اجتماعی شدن شکل میگیرد. اما چگونه میتوان از طریق بازی این الگوبرداری را برای کودک محقق کنیم؟
این جامعهشناس افزود: کودک از مجرای بازی، چگونه قرار است زندگی خود را برساخت کند؟ بخش عمدهای از فرهنگ، توسط خود کودک ساخته میشود و این نکتهای است که غالبا به آن توجه نمیشود. شاید بازی نامش با دوره کودکی گره خورده باشد اما واقعیت این است که بازی محدود به دوره کودکی نیست و در بزرگسالی هم میتواند تأثیرگذار باشد.
بازی زبان زندگی کودکان است
محمدبابایی تأکید کرد: از آنجایی که کودک مانند ظرف خالی و یا کاغذ سفید است، وقتی در کودکی چیزی را فرابگیرد آن آموخته درون او نهادینه میشود. ما معتقدیم در فرآیند آموزش، کنشگر اصلی هم کودکان هستند. یعنی کودک یاد میگیرد و اینگونه نیست که ما به او یاد بدهیم. ما تنها میتوانیم الگوهایی را در اختیار کودک قرار دهیم. کودک همزمان با تأثیرپذیری از اطراف خود، روی آن تأثیر هم میگذارد. این تعامل دوسویه را همواره باید موردتوجه قرار دهیم. نگاه خانوادهها نسبت به بازی بچهها، امروز، چندان تفاوتی با گذشته و سالهای کودکی ما نکرده و هنوز هم والدین این نگرانی را دارند که چرا بچهها این اندازه برای بازی وقت میگذارند. در حالی که بازی زبان زندگی کودکان است و باید بهصورت جدیتر به آن توجه داشته باشیم.
او تأکید کرد: در مسیر اجتماعی شدن و تعامل کنشگر با دنیای اطراف، خیلی از موارد حقوقی را بچهها در فرآیند بازی یاد میگیرند و اگر این فرآیند به درستی طی شود، بیشک در آینده برای آنها درونی میشود. اگر این اتفاق رخ ندهد به همین شرایط میرسیم که میبینیم در دوران بزرگسالی بسیاری از ما بهراحتی حقوق دیگری را زیرپا میگذاریم و متوجه سادهترین حقوق خود هم نیستیم. آنچه ما در کودکی فرامیگیریم، به سختی فراموش میشود و یا تغییری در آن صورت میگیرد.
کدام کتاب میتواند اندازه «گل یا پوچ» فراگیر شود؟
علی نوری کارشناس بعدی حاضر در این نشست علمی بود که در ابتدای سخنان خود گفت: ابتدا بیایید ببینم بچهها، در دوره کودکی اول که ۲ تا ۷ سال را در برمیگیرد و کودکی دوم که ۷ تا ۱۲ سال را شامل میشود، چگونه یاد میگیرند؟ همه مواردی که در دوره اول قابل طرح است، در کلمه «تقلید» خلاصه میشود، در دوره دوم با «تربیت» مواجه هستیم. تقلید در اختیار خانواده است و تربیت که مربوط به دوره تحصیل میشود، بیشتر در اختیار مدرسه است. اجتماعی شدن شامل دو مولفه جامعهپذیری و کنترل اجتماعی است. در جامعهپذیری فرد بهصورت آگاهانه به سمت یادگیری مواردی میرود که احساس میکند یادگیری آنها به نفعش خواهد بود. در دوره دوم اما کنترل اجتماعی در قالب امر و نهی شکل میگیرد. مجموعه این دو حوزه منجر به اجتماعیشدن میشود.
او افزود: اگر در کنترل اجتماعی موفق عمل نکردیم و بعد از پایان تحصیل احساس کردیم از خروجی کار رضایت نداریم، حتما در روش آموزشی خود دچار اشتباه شدهایم. فرآیند اجتماعی شدن در دوره کودکی اول و دوم باید اتفاق بیفتد. ما نمونههای آزموده جهانی موفقی هم در برابر خود داریم که کشورها از طریق تمرکز روی بازیها، کودکان را اجتماعی کردهاند. بازی فرصت آموزش غیرمستقیم را به ما میدهد.
نوری تأکید کرد: کارکرد پنهان یک بازی، «تربیت» است. بخشی از تربیت هم مربوط به یادگیری حقوق خودش است که در آینده در معرض ظلم قرار نگیرد. کودک حق رشد و بقا دارد، حق محافظت دارد، حق مشارکت دارد و خیلی حقوق دیگر؛ ما چقدر به همه این حقوق توجه داریم تا برای آنها برنامهریزی کنیم؟ یکی از خوبیهای بازیهای رومیزی این است که کودک در کنار خانواده پیوندهای اجتماعی را تجربه میکند. چنین کودکی درباره مشکلات و دردهایش راحتتر صحبت میکند و بعدتر در زندگی اجتماعی دچار انزوا نمیشود. کودک وقتی در بازی، قوانین را برای خود و دیگری رعایت میکند، فرامیگیرد که زندگی قاعدهمند است.
این جامعهشناس در ادامه گفت: باید توجه داشته باشیم که کودک را نباید نابالغ درنظر بگیریم، کودک نظام مسئله و دغدغهاش با ما متفاوت است و اینگونه نیست که دغدغهها و مسائل او را بیاهمیت جلوه دهیم. بازی این فرصت را به کودک میدهد تا این تجربه را کسب کند که به اندازه بزرگترها حق برابر دارد.
او با ذکر یک مثال گفت: با احیای بازی «گل یا پوچ» توسط مهران مدیری، امروز شاهدیم که در مدارس بچههای ما علاقهمند به «گل یا پوچ» شدهاند که یک بازی ملی و بومی است و بستر مناسبی برای آموزش بسیاری از مفاهیم فراهم میآورد. تأثیرگذاری فیلم و بازی به مراتب از کتاب بیشتر است. کدام یک از مواردی که ما در کتابها مطرح کردهایم میتوانست به اندازه بازی «گل یا پوچ»، اینگونه فراگیر شود؟
نوری در ادامه گفت: همانطور که حقوق را میتوان با بازی آموزش داد، علوم را هم میتوان، اما کدامیک از مدارس ما امروز از این ظرفیت استفاده میکند؟ مهارتهایی مانند حفاظت از خود، تصمیمگیری و مشارکت را باید در دوره تحصیل به بچهها آموزش داد و اینها مهمتر از فیزیک و ریاضی است. یک کودک نمیتواند منفک از جامعه خود تربیت شود و به همین دلیل ما باید برنامهای برای تربیت اجتماعی کودکان خود داشته باشیم. باید به کودک حق مشارکت بدهیم و نظر او را در فرآیند آموزش لحاظ کنیم. حق مشارکت از این منظر یکی از مهمترین حقوق کودک است. کودک باید بداند انتخاب خودش چقدر مهم است. کودک نباید از طرح عقیده خود، ترس داشته باشد. حق دسترسی به اطلاعات، آزادیهای اجتماعی، رعایت حریم خصوصی و آزادیهای فردی از دیگر شئون حق مشارکت است که کودک میتواند فرابگیرد.
بنابر اعلام روابط عمومی و امور بینالملل کانون، او در پایان تأکید کرد: کودکانی که از حقوق خود آگاه باشند در آینده شهروندانی آگاه میشوند که ضامن سلامت جامعه هستند. این آگاهی منجر به نهادینه شدن حقوق اجتماعی در یک جامعه میشود. اگر کودکان به حقوق خود و دیگران آگاه نباشند، بزهکاری و خشونت در جامعه رواج پیدا میکند. این آموزشها باید از طریق بازی به کودکان منتقل شود و امروز تجربههای موفق جهانی را هم پیش روی خود داریم.
دهمین جشنواره ملی اسباببازی با شعار «بازی، حالِ خوش زندگی» از ۱۰تا ۲۷ دی ۱۴۰۴ در مرکز آفرینشهای فرهنگیهنری کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان واقع در خیابان حجاب تهران در حال برگزاری است.
انتهای پیام
نظرات