عضو هيأت علمي مركز تحقيقات سياست علمي كشور با بيان اينكه ترويج علم در ايران هنوز در مراحل نخستين تكاملي خود قرار دارد، گفت: ترويج علم با توسعه کشورها ارتباط مستقيمي داشته و وجه مشترك و اصلي توسعه در تمامي كشورهاست.
به گزارش خبرنگار «علمي» خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا)، دكتر اکرم قديمي كه در نشست علمي «ترويج و همگاني کردن علم» به مناسبت هفته پژوهش در پژوهشگاه بينالمللي زلزله شناسي و مهندسي زلزله سخن ميگفت، اظهاركرد: ترويج علم موضوعي است كه تنها در نيم قرن اخير به طور علمي مورد توجه محافل دانشگاهي قرار گرفته است. اگرچه اين مفهوم تا قبل از جنگ جهاني دوم و حتي در قرون هيجدهم و نوزدهم نيز به نحوي از انحا مورد توجه دولتمردان و سياستگذاران برخي از كشورها قرار داشته، اما روند روبه رشد پيشرفتهاي علم و فناوري موجب شده تا به صورت سيستماتيك و نظامند نگاه دستاندركاران علم در كشورها به مبحث ترويج علم معطوف شود.
وي با بيان اينكه ترويج علم در حيطه عمومي به عنوان فعاليتي نظام يافته كه در آن نهادهاي مختلف آموزشي،اجرايي، اقتصادي و مدني مشاركت دارند، تحولي نوين محسوب ميشود، درباره مفهوم و چيستي ترويج علم، تصريح كرد: انسان از نخستين روز آغاز زندگي اجتماعي خود در پي افزايش شناخت آگاهيهايش نسبت به محيط پيرامون خود بوده و به تدريج در گذر زمان اين آگاهيها به مجموعهاي تبديل شده كه امروزه از آن تحت عنوان «علم» نام برده ميشود. عليرغم سابقه طولاني علم، مفهوم «ترويج علم» از سابقه به مراتب كمتري نسبت برخوردار است و به زبان ساده به ابزاري براي پيوند و برقراري ارتباط ميان جامعه و جهان علم گفته ميشود.
قديمي با اشاره به اجتماعي شدن به عنوان مهمترين مولفه در فرايند ترويج علم، خاطرنشان كرد: ترويج علم در عين جوان بودن، مفهومي پويا است. در اوائل سالهاي دهه 1980 بود كه دولتهاي غربي به نحو جدي توجه خود را به ترويج علم معطوف كرده و سعي در فراهم كردن زمينههاي مناسب براي رشد آن داشتند. گر چه دولتها به عنوان بازيگران اصلي در فرايند ترويج علم در نظر گرفته ميشوند اما نبايد از اين نكته غافل شد كه ترويج علم مفهومي است كه تنها در حيطه عمومي جامعه، معناي واقعي خود را مييابد و از اين رو تمامي كنشگران جامعه بايد در آن سهيم باشند.
عضو هيأت علمي مركز تحقيقات سياست علمي كشور ادامه داد: ترويج علم زماني تنها به صورت چاپ آخرين دستاوردهاي علمي در قرن هيجدهم و نوزدهم مطرح مي شد اما در حال حاضر اشكال جديدي را همچون فروشگاههاي علمي، رستورانها و كافههاي علمي، پاركها و موزههاي علمي و كنفرانسهاي عمومي علمي به خود گرفته كه همگي حاكي از ظهور مرحله جديدي از اين تكامل و تحول تاريخي است.
وي با اشاره به اينكه پذيرش علم از سوي عامه، درك عامه از علم و مشاركت عامه در علم از مراحل تكامل ترويج علم به شمار ميروند، عنوان كرد: مرحله پذيرش علم از سوي عامه، شكل اوليه ترويج علم است. در اين مرحله، دانشمندان و انجمنهاي علمي، ركن اصلي ترويج علم محسوب ميشوند. مرحله درك عامه از علم از ابتداي قرن بيستم آغاز شده است، در اين مرحله ترويج علم صرفاً بيسوادان علمي را مدنظر قرار نميداد بلكه در آن عامه مردم به عنوان گروههاي هدف مورد تاكيد قرار داشتند و انديشههاي علمي، روشهاي علمي و روحيه علمي وارد حيطه و قلمرو ترويج علم شد، با اين وجود هنوز در اين مرحله عامه مردم به معناي واقعي در ترويج علم مشاركت نداشته و هنوز پروسه ارتباط ميان جامعه و علم، مانند مرحلة اول، يكسويه باقي مانده بود، اين درحالي است كه در مرحله مشاركت عامه در علم كه در حقيقت همان بسط و استمرار مرحله درك عامه از علم است به عنوان شكل نويني از ترويج علم معاصر، تكنولوژي اطلاعاتي و رسانه تعاملي به مثابه حمايتي تكنيكي و ارزشمند از ترويج علم تبديل شده و ارتباط ميان عامه مردم، علم و فنآوري نزديكتر شد كه خود حاكي از اين حقيقت خواهد بود كه عامه مردم بر تصميمات اتخاذ شده در حوزههاي خاصي تأثيرگذاري داشته و در ترويج علم مشاركت ميكنند.
قديمي در خصوص پيشينه ترويج علم در ايران گفت: فرايند ترويج علم در ايران، فرايند نوين و نوپايي است كه رگههاي آغازين آن به حدود نيم قرن پيش يعني آغاز به كار راديو در ايران باز ميگردد. اين فرايند در ايران، همانند تمامي كشورها، فراز و نشيبهاي بسياري را پشت سر گذاشته است به نحوي كه در موارد متعدد، مبحث ترويج علم معناي واقعي خود را از دست داده بود. فرايند ترويج علم در ايران با فعاليتهاي داوطلبانه و پراكنده افراد آغاز شد و مراحل گوناگون آن از جمله مفهومسازي، نهادسازي و ساختارسازي در ايران به سختي قابل تمايز است.
وي با بيان اينكه توليد علم و ترويج آن، دو ابزار كاربردي براي پيشبرد تمامي جوامع محسوب ميشوند، اظهاركرد: سالهاي چندي است كه سياستگذاران و دولتمردان ايران به مقوله توليد علم توجه جدي كردند اما متأسفانه مقوله ترويج علم هنوز در سايه مرحله اول قرار گرفته است. اولين جرقههاي شكلگيري انديشه جدي در مورد ترويج علم در ايران را شايد بتوان به هم انديشي «بررسي راهكارهاي گسترش علوم در ايران» در سال 1378 نسبت داد كه در آن ايده تاسيس انجمن ترويج علم ايران مطرح شد.
به گزارش ايسنا، عضو هيأت علمي مركز تحقيقات سياست علمي كشور افزود: اين اقدام اولين فعاليت رسمي در ايران براي همگاني سازي علم يا ترويج علم محسوب ميشد. پس از مطرح شدن ايده تاسيس انجمن ترويج علم، ديدگاههاي تكميلي بيشتري در خصوص ايجاد باشگاههاي علمي، موزههاي علوم و فنون، كارگاههاي تجربي، آزمايشگاهها، سمينارهاي ويژه و برگزاري گردشهاي علمي مطرح شد تا طي آن گروه هدف در ترويج علم در ايران كه عموماً نوجوانان و جوانان بودند بتوانند دراين فرايند مشاركت كنند.
قديمي با بيان اينكه انجمن ترويج علم به عنوان آغازگر فرايند رسمي ترويج علم در ايران شناخته مي شود در خصوص نهادهاي عمومي ترويج و همگاني سازي علم در كشور تصريح كرد: نهادهاي ترويج و همگانيسازي علوم، متنوع و مختلفاند؛ اما عمدهترين آنها موزهها و خانههاي علم، کتابخانههاي عمومي و انجمنهاي علمي، پارکها، ناحيهها و دالانهاي علم و فنآوري به همراه انکوباتورها و نهادهاي مشابه به عنوان نهادهاي ترويج علم و فنآوري شناخته ميشوند.
وي در خصوص نهادهاي دولتي ترويج علم در ايران اظهاركرد: وزارت علوم، تحقيقات و فناوري به همراه بخشهاي مختلف خود، وزارت جهاد كشاورزي، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي از جمله اين نهادها هستند. همچنين از ديگر نهادهاي غيردولتي درگير در ترويج علم ميتوان به باشگاه نجوم و باشگاه فيزيك و برخي از شركتهاي خصوصي مانند موسسه عترت و بنياد دانش و هنر اشاره كرد.
قديمي با بيان اينكه رويدادها و مناسبتهاي علمي مانند روز ملي نجوم، سال جهاني رياضي، سال جهاني فيزيك، سال جهاني نجوم و ... از موارد ديگري است كه به طور مشترك از سوي نهادهاي دولتي وغيردولتي در خصوص ترويج علم مورد توجه قرار ميگيرد، گفت: انجمنهاي علمي از جمله نهادهاي علمي غيردولتي در ترويج علم به حساب ميآيند. اين انجمنها، سازمانهايي هستند كه بر اساس توافق و شركت داوطلبانه گروهي از متخصصان در يك رشته علمي شكل ميپذيرند و به كنش بين متخصصان و رويارويي انديشههاي آنها ياري ميرسانند و آنها را به سوي هدفهاي معلوم راهنمايي ميكنند.
وي در خصوص محدوديتها و چالشهاي ترويج علم در ايران گفت: نوع محيط تاريخي، ضرورت توسعه علم و فنآوري براي ترويج علم، عدم توسعه انساني كامل، واضح نبودن مفاهيم به كار گرفته شده در ترويج علم، وجود سيستمهاي ناهمگون در جامعه، عدم وجود افراد مستعد يا عدم به كارگيري آنها، نبود تجهيزات مناسب براي ترويج علم، ضعف ساختاري نهادهاي مولد انديشه يا به عبارت ديگر مراكز پژوهشي كه توان نوآوري و حتي سياستگذاري در زمينه ترويج علم را دارا باشند، عدم تخصيص بودجه براي ترويج علم، نبود چارچوب حقوقي و قانوني مناسب در خصوص فعاليتهاي مربوط به ترويج علم و عدم وجود حس ضرورت ترويج علم در ميان سياستگذاران از چالشهاي ترويج علم در ايران محسوب ميشود.
عضو هيأت علمي مركز تحقيقات سياست علمي كشور ادامه داد: يكي ديگر از چالشهاي قابل تصور در زمينه ترويج علم اين است كه در مباحث ترويج علم بايد درك كلي از ماهيت، هدف، محدوديت، توانايي، نوع رابطه و نظامسازي ترويج علم به دست آيد كه در صورت نبود چنين درك اجمالي، ترويج علم تنها يك فرايند اجرايي خواهد بود. در صورتي كه ترويج علم در حالت صحيح خود يك فرايند علمي، تحقيقاتي، اجرايي، آموزشي و نظارتي است و چنانچه هريك از اين مولفهها در اين فرايند با نقصان روبرو شوند ترويج علم كاركرد اصلي خود را از دست ميدهد.
قديمي در ادامه تصريح كرد: ترويج علم با توسعه کشورها ارتباطي مستقيم دارد. فرايند ترويج علم، وجه مشترك و اصلي توسعه در تمامي كشورهاست و دانايي محور بودن توسعه و پيشرفت در عصر فنآوري اطلاعات غير قابل انكار است. در واقع ترويج علم از يك سو، به نقش تغييردهنده علاقه و تمايل عمومي به علم و فنآوري و از سوي ديگر به عمق بخشيدن به درك عموم از علم و فناوري توجه دارد؛ يعني به تعامل سه حوزه جامعه، علم و فنآوري ميپردازد. ترويج علم موجب توسعه علم و دست يافتن قشرهاي مختلف جامعه به اطلاعات و دانش ميشود كه نتيجه آن رفاه و زندگي بهتر براي افراد جامعه است.
وي در پايان اظهاركرد: فرايند ترويج علم در ايران هنوز در مراحل نخستين تكاملي خود قرار داشته و به نظر ميرسد كه هنوز به مثابه مسيري يك سويه شناخته ميشود كه در آن گروههاي هدف يا پيامگيران بدون مشاركت متقابل فقط در جريان جاري شدن اطلاعات قرار ميگيرند. با بررسي وضعيت ترويج علم در ايران مي توان به اين نكته دست يافت كه گرچه آغاز فرايند رسمي ترويج علم نويد بخش آيندهاي روشن خواهد بود اما ترويج علم در ايران با چالشهاي ساختاري روبرو است كه رفع آنها نيازمند عزم ملي همه جامعه است.
انتهاي پيام
نظرات