تمدن چند هزار ساله ایران، میراث ماندگار بسیاری به یادگار گذاشته که مجموعهی این میراث، هویت تاریخی و ملی ما را تشکیل میدهد، یکی از این مظاهر که بازگوکنندهی هویت و ذوق و هنر ایرانیان بوده، صنایعدستی است.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری دانشجویان ایران(ایسنا)، منطقهی خراسانجنوبی، صنایعدستی به مجموعهای از هنرها و صنایع اطلاق میشود که بطور عمده با استفاده از مواد اولیهی بومی و انجام قسمتی از مراحل اساسی تولید به کمک دست و ابزاردستی محصولاتی ساخته میشود که در هر واحد آن ذوق هنری و خلاقیت فکری صنعتگر سازنده به نحوی تجلی یافته و همین عامل وجه تمایز اصلی این گونه محصولات از مصنوعات مشابه ماشینی و کارخانهای است.
صنایعدستی بعنوان بخشی از میراث کهن و فرهنگ هر قوم و ملت مورد توجه است و مسافران و گردشگران در سفر به هر منطقه سعی میکنند با تهیهی سوغاتی از آن منطقه، رهآوردی با خود برده و خاطرهی سفر خود را ماندگار کنند.
یکی از خصوصیات صنایعدستی این است که این صنعت حاصل روح ملتها و آئین فرهنگ ملی کشورهاست که به سادگی با رجوع به آمار صنایعدستی کشورها به روحیهی مردم آن کشورها میتوان پی برد.
کاربردی بودن، شاخص صنایعدستی خراسانجنوبی
«امیر انوریمقدم» معاون صنایعدستی ادارهکل میراث فرهنگی خراسانجنوبی در گفتوگو با ایسنا گفت: بیشتر صنایعدستی این استان کاربردی هستند و به همان شکل قدیمی و اصیل خود تولید میشوند، این موضوع سبب شده که طرفداران صنایعدستی اصیل، به محصولات صنایعدستی خراسانجنوبی علاقهمند شوند.
وی اظهار کرد: در میان آثار صنایعدستی خراسانجنوبی، بیشترین فروش متعلق به گروه نساجی سنتی شامل رشتههای حولهبافی و جاجیمبافی است. علت این موضوع هم مناسب بودن قیمت تولیدات و هماهنگی آن با وضعیت اقتصادی خریداران، کیفیت مناسب، کاربردی بودن محصولات تولید شده و مطابقت آنها با سلیقهی بازار هدف است.
گلیم
وی با معرفی گلیم بهعنوان یکی از صنایعدستی محبوب خراسانجنوبی، گفت: گلیم سوزنی همچنین گلیمی با نوعی بافت به نام «پود معلق» از برجستهترین انواع گلیم در خراسانجنوبیاند. همچنین از مهمترین نقوش بهکار رفته در گلیمهای این منطقه میتوان به نقش کوهه، بلوچی، کژمار، بوته، هفتلیکه، نگار، ماه، نقش اسب، کجک، دردهن، پیشبرو پیشبیا، حلقه، شطرنجی، کوچ یا دندانبره، درختچهها، بوتههای صحرایی حیوانات و پرندگان اشاره کرد. گلیم در ابعاد متفاوت و کاربردهای سرانداز، کناره و زیرانداز تولید میشود. بافت گلیم در بیشتر روستاها و شهرستانهای خراسانجنوبی رایج است.
سفرهآردی
انوریمقدم با معرفی سفرهآردی بهعنوان یکی از صنایعدستی مهم استان، دربارهی آن گفت: سفرهآردی نوعی گلیم مربعی شکل است که در منطقهی قائنات و سرایان تهیه میشود. این محصول با ترکیب تکنیک گلیم ساده و پیچ و گلیمپیچ با حاشیهی پرزدار بافته میشود. با توجه به کاربرد این بافتهها برای خمیرگیری نان، این صنایعدستی به این نام شناخته میشود. اکنون سفرهآردیهای تولید شده بهعنوان زیرانداز یا پوشش کف خانه بهکار میروند.
حولهبافی
معاون صنایعدستی خراسانجنوبی گفت: حولهبافی جزو منسوجات و فرآوردههایی است که به کمک دستگاههای بافندگی دووردی و چهاروردی تولید میشود. حولهبافی یکی از قدیمیترین مشاغل منطقهی جنوب خراسان بزرگ است که چند سالی است معاونت صنایعدستی آن را احیا کرده است. این رشته نشان ملی مرغوبیت گرفته است. حولهبافی اکنون مانند گذشته با دستگاههای سنتی و به همان شیوههای قدیم، با داری معروف به «تو بافی» یا «تون بافی» بافته میشود. از انواع نقوش به کار رفته در حولهبافی میتوان به نقشهای کُلو، گِنتی، چَپَر بافت و جناغی اشاره کرد.
وی اظهار کرد: تولیدات مختلف حولهبافی شامل انواع حولهی دست و صورت و حمام، سفرهی نان، دستمال، شال سر، قطیفه، چادرشب و ... است. هماکنون شهرها و روستاهایی مانند خوسف، قائن، بیرجند، خراشاد، خشک، نوزاد، سیدال جزو مناطق فعال در زمینهی حولهبافی هستند.
جاجیمبافی
انوریمقدم یکی از رشتههای معروف صنایعدستی خراسانجنوبی را جاجیم دانست و گفت: جاجیم، بافتهی تارنمایی است که از نخهای رنگی، ظریف و پشمی بافته میشود. امروزه برای بافتن جاجیم از نخ کاموا و الیاف پلیاستری هم استفاده میکنند. جاجیم این منطقه بیشتر طرحهای محرمات دارد و نقوش آن نیز بیشتر به رنگهای سبز، زرد، قرمز، سفید و بنفش است. از جاجیم برای تهیهی زیرانداز، روکرسی، روپشتی، سجاده، انواع کیف زنانه، کوسن و دمپایی استفاده میشود.
رودوزیهای سنتی
وی با بیان اینکه رودوزیهای سنتی یکی دیگر از صنایعدستی معروف خراسانجنوبی است، دربارهی آن گفت: رودوزی سنتی، هنر آراستن روی پارچههای ساده با بهرهگیری از نخهای الوان و با سوزن و قلاب است. تهیهکنندگان آن با صبر و شکیبایی بخیههای ظریفی به منسوجات ساده میزنند و اثر زیبایی خلق میکنند. از سوزندوزیهای رایج و بومی خراسانجنوبی میتوان به سرمهدوزی، نقدهدوزی، آجیدهدوزی، ابریشمدوزی، چشمهدوزی، خامهدوزی، قیطاندوزی، ملیلهدوزی، سرمهدوزی، نقشدوزی، سکهدوزی، آیینهدوزی، پولکدوزی، گلابتوندوزی، دهیکدوزی، شبکهدوزی و فلزیدوزی اشاره کرد.
معاون صنایعدستی خراسانجنوبی افزود: سکهدوزی، درویشدوزی و سرمهدوزی از رایجترین دوختهای خراسانجنوبی هستند که در تولید انواع جانماز، رومیزی، جلد قرآن، روتختی، روپشتی، لبطاقی، لباس و ... به کار میروند.
صنایعدستی خراسانجنوبی، معرف ذوق و هنر مردمان خطهی کویر
«امیر نظری» کارشناس ارشد صنایعدستی در خراسانجنوبی نیز با بیان اینکه صنایعدستی خراسانجنوبی معرف ذوق و هنر مردمان خطه کویر ایران است، به ایسنا گفت: هماکنون با توجه به استقبال مردم خراسانجنوبی از صنایعدستی بومی، صنایعدستی به جایگاه شایستهاش نزدیک میشود از سویی با توجه به حمایتهای خوب ادارهی صنایعدستی استان وضعیت تولید انواع صنایعدستی در استان مطلوب است.
وی با اشاره به اینکه مسئولان استان باید با شناسایی تولیدکنندگان واقعی صنایعدستی و معرفی آنان به سایرین نقش ارزندهی خود را در حمایت از صنایعدستی استان به خوبی ایفا کنند، افزود: این یک رابطه دو طرفه است و تولیدکنندهی صنایعدستی یقیناً قدر میداند و با انگیزهی بیشتری تولید میکند.
نظری اظهار کرد: در زمینهی صنایعدستی همیشه به تولیدکنندهی صرف نیاز نیست به این معنی که بعضی مواقع فارغالتحصیلان صنایعدستی بعنوان کارشناسان صنایعدستی کار میکنند که کار ارزشگذاری کالای تولیدی بر عهدهی آنان است، گاهی بعنوان یک آموزشدهندهی خوب فعالیت میکنند و در مواقعی نیز بعنوان تولیدکننده مشغول فعالیت میشوند.
حضور پررنگ صنایعدستی در زندگی مردم خراسانجنوبی
این استاد دانشکدهی هنر دانشگاه بیرجند با بیان اینکه در خراسانجنوبی استقبال خوبی از رشتهی صنایعدستی میشود، افزود: در دانشگاه بیرجند نیز کادر آموزشی علمی و آگاهی مشغول فعالیت هستنند و هر سال دانشجویان بومی و غیربومی در رشتهی صنایعدستی از دانشکدهی هنر فارغالتحصیل میشوند که جای امیدواری است.
نظری ادامه داد: من همواره به آیندهی صنایعدستی خوشبینم، چون این روزها صنایعدستی در زندگی مردم خراسانجنوبی حضور پر رنگتری دارد.
وی با بیان اینکه صنایعدستی رشتهای ناآشنا برای مردم نیست و به قولی میتوان گفت با زندگی مردم عجین است، تصریح کرد: اینکه این رشته بصورت دانشگاهی و مطابق استانداردهای تعیین شده آموزش داده شود حرکتی علمی و رو به جلو است.
نظری اظهار کرد: همان طوریکه اشاره کردم حمایتهای مسئولان استان از صنایعدستی خوب است، اخیراً با راهاندازی غرفههای دائمی و تولید و فروش صنایعدستی در محل باغ اکبریه و ادارهکل میراث فرهنگی اتفاق خوبی برای صنایعدستی این استان افتاد که آیندهی آن را روشن و امیدوارکننده میبینم.
سراجی و رنگرزی سنتی در استان جایگاه مناسبی ندارد
این استاد دانشکدهی هنر دانشگاه بیرجند با اشاره به اینکه متأسفانه هنرهایی چون سراجی سنتی و رنگرزی سنتی جایگاه مناسبی ندارد، اظهار امیداوری کرد در این زمینه حرکتهای خوبی شود.
نظری ادامه داد: معرفی و بازاریابی مناسب برای صنایعدستی استان راه جلوگیری از منسوخ شدن آن است.
«طوبی برازنده» استاد دانشکدهی هنر دانشگاه بیرجند نیز در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: صنایعدستی یکی از ظرفیتهای مهم در استان بوده که نیازمند توجه و استفادهی درست است.
صنایعدستی نشانگر هویت دینی و فرهنگی هر منطقه است
وی افزود: صنایعدستی بیانگر فرهنگ و هویت منطقه است و بهلحاظ جوهره و ذات دارای یک سری ارزشها شامل ارزشهای فرهنگی، اجتماعی و فنی مختص به منطقه است که میتوان در بحث کارآفرینی و ایجاد کسب و کار از آن استفاده کرد.
برازنده ادامه داد: با توجه به ظرفیتهای این رشته، سبب رونق و پیشرفتش شد، اما متأسفانه بعلت از میان رفتن کاربرد بعضی رشتههای صنایعدستی و عدم تطبیق با زندگی امروزی و جایگزین شدن کالاهای ماشینی بعلت ارزان و در دسترس بودن در زندگی مردم، این هنر و صنعت جایگاه درستی در جامعه ندارد.
این کارشناس ارشد صنایعدستی با بیان اینکه اصل رشتهی صنایعدستی براساس توانمندسازی نیروی انسانی بنا نهاده شده است، افزود: دانشگاهها و مراکز آموزش عالی که در حال آموزش این رشته هستند سعی بر آن دارند تا علاوه بر آموزشهای عملی، به لحاظ آکادمیک نیز سطح سواد دانشآموختگان را افزایش دهد و از این طریق نیروهای توانمند و متخصص وارد جامعه کنند.
برازنده اظهار کرد: بعلت گستردگی رشتههای مورد آموزش در گروه صنایعدستی گاهی دانشجویان با سطح وسیعی از هنرها در مدت زمان کوتاهی آشنا میشوند که سبب میشود آنان را استاد همه کاره و هیچ کاره کند، که همین عامل باعث سردر گمی دانشجویان میشود.
وی ادامه داد: هرچند که دانشجویان این رشته در سال آخر تحصیلی بطور دلخواه به یادگیری یکی از زیر گروههای صنایعدستی میپردازند و بطور تخصصی آن را کم و بیش آموزش میبینند، اما پس از فارغالتحصیلی، در صورت داشتن پشتوانهی مالی میتوانند کارگاه راهاندازی کرده و به کار مشغول شوند در غیر این صورت بدنبال مشاغل دولتی رفته و بنحوی از تولید و عرضهی صنایع دستی دور میشوند.
فرهنگسازی لازم برای آشنایی با صنایعدستی بعنوان یک شغل انجام نشده است
این کارشناس ارشد صنایعدستی با اشاره به اینکه صنایعدستی بعنوان یک هنر به آسانی قابلیت آموزش دارد و میتواند سبب از میان رفتن بیکاری شود، گفت: امروزه فرهنگسازی لازم برای آشنایی بیشتر با صنایعدستی و معرفی آن بعنوان یک شغل در جامعه انجام نشده بنحوی که جوانان کمتر بر درآمدزایی و ایجاد اشتغال از این طریق رغبت نشان میدهند.
برازنده ادامه داد: در حالیکه اگر ویژگیهای صنایعدستی مانند قابلیت اجرایی بصورت کارگاهی و خانگی بیان شود و تحقیق راجع به نیاز جامعه به این هنر، و بازاریابی در این حیطه انجام میشود و مسئولان و سازمانهای ذیربط بیشتر این هنر صنعت را مورد حمایت قرار دهند، اشتغالزایی افزایش یافته است و این امر سبب درآمدزایی در جامعه میشود.
این استاد دانشکدهی هنر دانشگاه بیرجند با بیان اینکه سازمان صنایعدستی برنامهریزیهایی در راستای حمایت از هنرمندان و صنعتگران صنایعدستی انجام داده است، گفت: این سازمان با ایجاد مراکز آموزشی با هدف رونق کسب و کارهای خانگی به آموزش در مناطق روستایی و شهری پرداخته است.
برازنده تصریح کرد: همچنین در سالهای اخیر با صدور کارت صنعتگری برای صنعتگران حوزهی صنایعدستی، توانسته هنرمندان را بنحوی حمایت کند که هنرمندان با استفاده از این کارت میتوانند خود را بیمه کرده و از مزایای دیگر آن مانند گرفتن وام با بهره کم استفاده کنند.
وی ادامه داد: دولت نیز در راستای حمایت از این هنر در نامهای به همهی وزارتخانهها و دستگاههای دولتی، اعلام کرد تا خرید اقلام صنایعدستی در مناسبتهای مختلف و اهدای کالای فرهنگی دستساز را در دستور کار خود قرار دهد که سازمانها و ادارات خراسانجنوبی نیز به این دستورالعمل جامع عمل پوشانده است.
این استاد دانشکدهی هنر دانشگاه بیرجند گفت: چلنگری، سبد بافی، نمد مالی،گلیمبافی، پایپوشسنتی، سفالگری، البسه محلی از هنرهای سنتی استان خراسانجنوبی است که بعلت عدم علاقهی جوانان به یادگیری، سبب شده انتقال دانش و تجربه این قبیل مهارت از پدران و مادران و استادان این فن و هنر به نسل حاضر کمتر انجام شود.
برازنده افزود: کم بودن دستمزدها و مزایای این حرفه در مقایسه با شغلهای دیگر نیز باعث شده شمار هنرمندان ماهر در این رشته بدنبال شغلی پر درآمدتر رفته و از همینرو تعداد هنرمندان کاهش یابد و هنرهای دستی در حال منسوخ شدن و فراموشی باشد.
وی اظهار کرد: مشکلات موجود در فرآیند تولید و بازرگانی و گاه عدم استانداردسازی در هنر دستی، سطح کیفی محصولات را کاهش داده و هنرمند را در فروش محصول هنریش با مشکل روبرو کرده است.
این استاد دانشکدهی هنر دانشگاه بیرجند یادآور شد: همچنین اطلاع ناکافی از ذائقهها و سلیقههای مصرفکنندگان سبب میشود این محصولات کمتر به فروش رسد و درآمد حاصله از آن کم باشد.
برزانده خاطرنشان کرد: با تشویق و حمایت جوانان و صنعتگران هنرمند به لحاظ مالی و معنوی توسط سازمانها و ادارات دولتی و غیر دولتی همچنین بررسی و تغییر نوع کاربری و به روز کردن صنایعدستی میتوان بازوی قوی برای این هنر صنعت بوده و از نابودی و رکود آن جلوگیری شود.
گزارش از سپیده قلندری اسفدن
انتهای پیام
نظرات