• یکشنبه / ۱ دی ۱۳۹۸ / ۱۳:۰۳
  • دسته‌بندی: گلستان
  • کد خبر: 98100100395
  • خبرنگار : 50049

/یادداشت/

ملاحظاتی بر اصلاح اراضی شیبدار استان گلستان

اراضی شیبدار

ایسنا/گلستان گفته می‌شود که تشکیل هر سانتی‌متر خاک به ۳۰۰ سال زمان نیاز دارد. ماده‌ای همتراز با آب برای امنیت غذایی بشر که عوامل متعددی مانند استفاده نامناسب از روشهای کشت، بی‌توجهی به کشت محصولات مناسب با هر منطقه و حوادث طبیعی آن را به سوی فرسوده شدن پیش می‌برد.

در فرایند فرسایش، ذرات خاک از بستر خود جدا شده و توسط عامل انتقال‌دهنده مانند، نیروی ثقل، آب و باد به مکانی دیگر حمل می‌شوند. در این حالت از میزان مواد آلی آن که در تغذیه گیاه مؤثرند کاسته می‌شود، آب موجود در زیر ریشه گیاهان سریع‌تر تبخیر شده و گیاه برای ادامه حیات به چالش کشیده می‌شود. به ازای کاهش ۱۰ درصد از مواد آلی خاک، حدود ۳۰۰ کیلوگرم در هر هکتار محصول کمتر تولید می‌شود و در صورت ادامه روند از بین رفتن خاک حاصلخیز، اراضی استعداد باروری خود را از دست داده و قابلیت کشت ندارند، لذا به‌تدریج رها می‌شود.

 جابجایی روستاهای در معرض خطر، تخریب جاده‌ها، پرشدن رودخانه‌ها از رسوبات، آلودگی و تخریب سدها و افزایش گردوغبار از مهم‌ترین زیان‌های ناشی از فرسایش است.

 از علت‌های مهم تشدید فرسایش خاک می‌توان به استفاده از روش‌های نامناسب کشت مانند شخم عمیق (۵۰ درصد فرسایش خاک استان گلستان در بخش کشاورزی به دلیل شخم عمیق زمین‌های کشاورزی است.)، آتش زدن بقایای کشاورزی، چرای بی‌رویه دام‌ها، خشکسالی، کاهش پوشش گیاهی و وقوع سیلاب‌ها نام برد.

 میانگین جهانی فرسایش خاک سالانه حدود ۱۰ تن در هکتار است. در استان گلستان سالانه در مناطق جنگلی حدود ۶ تن و در اراضی کشاورزی سالانه تا ۱۷ تن در هکتار فرسایش خاک اتفاق می‌افتد (در غرب استان ۸ تن و در شرق استان ۳۵ تن در هکتار). میزان فرسایش خاک در اراضی شیبدار و بدون پوشش گلستان بیش از ۳۰ تن در هکتار است.

 از منظر صاحب این قلم به‌عنوان کارشناس مسائل آب، اراضی شیبدار در حال حاضر به‌عنوان تهدیدی برای استان به شمار می‌روند چه آنکه از طرفی اراضی، تأسیسات و نقاط جمعیتی زیادی در استان که در پای این اراضی شکل گرفته‌اند، همواره در معرض سیلاب پر رسوب ناشی از بارندگی بر سطح این اراضی هستند و از سوی دیگر حجم بزرگی از خاک چه در بارش‌های عادی و چه در بارش‌های شدید، از این سطوح به آبراهه‌ها منتقل‌شده و در رودخانه‌ها و به‌ویژه پشت سازه‌های تقاطعی و پل‌ها رسوب می‌کند و ظرفیت آبگذری رودخانه‌ها را کاهش داده و نیاز به لایروبی و ساماندهی رودخانه‌ها را افزایش می‌دهد و در زمان سیل موجب آب‌گرفتگی اراضی و تأسیسات پیرامون رودخانه‌ها می‌شود ونیز بخش زیادی از این رسوبات در دریاچه سدهای مخزنی و نیز پشت سدهای انحرافی رسوب‌کرده و با کاهش ظرفیت سدها، ضمن تأثیر منفی در برنامه‌ریزی آبگیری و مصرف آب سدها، عمر مفید سدها را کاهش می‌دهند و هزینه‌های کلان صرف شده برای احداث آن‌ها را زودتر از موعد مستهلک کرده و نیاز به سرمایه‌گذاری مجدد را موجب می‌شوند.

 اجرای طرح‌های آبخیزداری به‌ویژه در حاشیه روستاهای در معرض خطر، کاشت درخت در اراضی شیبدار، تغییر روش کشت سنتی به مدرن و اجرای اصول کشاورزی حفاظتی، تراس‌بندی کردن مزارع، کاشت محصولاتی مانند یونجه و گیاهان دارویی که با یک سال کاشت برای چندین سال به شخم نیاز ندارند، از کارهای مهم حفاظت خاک است.

 بر اساس مطالعات انجام‌شده در سال ۱۳۷۴ که در سال‌ ۱۳۸۲ به‌روزرسانی شده است، در نوار جنوبی استان گلستان از بندرگز تا مراوه‌تپه ۱۱۰ هزار هکتار اراضی زراعی کم بازده با شیب بیشتر از ۱۴ درجه وجود دارد که از لحاظ کارشناسی باید به اراضی دارای پوشش‌های گیاهی دائمی و باغی تبدیل شود.

 در سال ۱۳۸۰ که میزان خسارت سیل ۶۰ میلیارد تومان برآورد شده بود هزینه کل اجرای این طرح در سطح ۱۱۰ هزار هکتار ۷۲ میلیارد تومان برآورد گردید. لذا بعد از وقوع سیلاب‌ سال ۱۳۸۰، طرح تبدیل اراضی شیبدار به باغ در راستای مدیریت رواناب و کاهش سیل گلستان در دستور کار قرار گرفت. هیأت وزیران در سال ۱۳۸۲ طرح تبدیل کشت زراعی به باغ در اراضی شیبدار استان گلستان را تصویب کرد. بر اساس این مصوبه، مقرر شد سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور همه‌ساله اعتبارات موردنیاز برای اجرای طرح را پس از اعمال تعدیل هزینه‌ها، در لایحه بودجه سنواتی پیش‌بینی و تخصیص دهد. بانک مرکزی منابع لازم را به‌منظور اعطای تسهیلات به متقاضیان بخش خصوصی تعاونی برای اجرای طرح برای بانک کشاورزی تأمین ‌نماید. وزارت نیرو اقدامات لازم جهت تخصیص آب موردنیاز ناشی از اجرای طرح در اراضی یادشده را معمول دارد. وزارتخانه‌های صنایع و معادن و جهاد کشاورزی طرح‌های لازم برای ایجاد و توسعه صنایع فرآوری محصولات طرح، به‌ویژه زیتون را تهیه نمایند.

 در سال‌های اولیه اجرای این طرح کاشت گردو، زیتون و فندق مورد توجه قرار گرفت اما به دلیل باردهی و درآمدزایی دیر این ‌گونه‌ها، کشاورزان تمایلی به این کار نداشتد به‌نحوی‌که از سال ۸۲ تا سال ۹۸ از مجموع ۱۱۰ هزار هکتار اراضی شیبدار، بین ۲۳ تا ۳۰ هزار هکتار به باغ تبدیل شده است، لذا در حال حاضر ایجاد باغ‌های گیاهان دارویی به دلیل ارزش‌افزوده زیاد و بازده زودتر در مقایسه با باغ، به اولویت استفاده از اراضی شیبدار گلستان تبدیل شده است.

 نتایج مطالعه منتشرشده‌ای در سال ۱۳۹۷ با عنوان عوامل مؤثر بر پذیرش باغکاری در اراضی شیبدار در مینودشت و گالیکش به قلم محمدتقی قلیزاده مقدم و همکاران، نشان می‌دهد که: (کشاورزان مورد مطالعه میانگین سنی حدود ۵۱ سال و به‌طور متوسط ۲۹ سال سابقه کار در کشاورزی داشته و تحصیلات آن‌ها حدود ۳۰ درصد بی‌سواد، ۳۰ درصد زیر دیپلم، ۲۰ درصد دیپلم و ۲۰ درصد فوق‌دیپلم و بالاتر است. میانگین زمین‌های کشاورزی تحت مالکیت و مدیریت آن‌ها ۷ تا ۹ هکتار (خرده مالکی) و شغل اصلی حدود ۷۰ درصد از افراد، کشاورزی و باغداری است. ۱۷ درصد کشاورزان دارای زمین‌هایی با شیب کم، ۴۹ درصد دارای زمین‌های با شیب متوسط و ۳۴ درصد دارای زمین‌های با شیب زیاد هستند. نتایج این تحقیق نشان داد که دو گروه پذیرنده و نپذیرنده عملیات باغکاری در اراضی شیبدار، از نظر سطح تحصیلات، تعداد قطعات زمین، سطح مکانیزاسیون، میزان اراضی تحت مالکیت، درآمد کشاورزی، دریافت کمک دولتی، مشارکت اجتماعی، نگرش نسبت به حفاظت خاک، دانش حفاظت خاک و آینده‌نگری، تفاوت معنی‌داری با یکدیگر دارند. بهترین متغیرهای تبیین‌کننده پذیرش باغکاری در اراضی شیبدار به ترتیب شامل کمک‌های دولتی، تعداد قطعات زمین و درآمد کشاورزی بود.)

 یکی از نکات مهم دیگر در تغییر کاربری اراضی شیبدار از زراعت دیم به باغ و گیاهان دارویی، میزان آب موردنیاز در طرح است. این اراضی در حال حاضر به کشت دیم اختصاص دارد ولی در صورت کاشت درخت و گیاهان دارویی در آن‌ها، نیاز به آبیاری نیز به‌ وجود می‌آید. از طرفی کل پتانسیل آب سطحی استان به مصارف مختلف شرب، صنعت، محیط زیست، کشاورزی، باغداری و آبزی‌پروری تخصیص‌یافته و آب مازادی برای توسعه اراضی آبی در استان وجود ندارد، لذا برای توسعه این اراضی یا بایستی به میزان ۱۱۰ هزار هکتار از اراضی آبی پایین‌دست را به دیم تبدیل کرد تا آب موردنیاز توسعه این اراضی تأمین شود و یا در جست‌وجوی راه‌حل‌های دیگری بود.

 تبدیل اراضی آبی پایین‌دست به دیم از نظر حقوقی و اجتماعی غیرممکن به‌ نظر می‌رسد و موجب تعارضات شدید و اختلال در نظام آبی و بهره‌برداری کشاورزی استان خواهد شد، بنابراین موارد دیگری بایستی مدنظر قرار گیرد که به مواردی از آن‌ها اشاره می‌شود:

۱ - با توجه به اینکه اراضی شیبدار استان در مناطقی واقع گردیده که از نظر اقلیمی بارندگی حدود ۵۰۰ میلی‌متر در سال را شاهد هستند، می‌توان ضمن تراس‌بندی و دیگر روش‌های حفاظت آب، گونه‌های گیاهی را در نظر گرفت که نیاز آبی آن‌ها کمتر از ۵۰۰۰ مترمکعب در سال بوده و نیاز به آبیاری نداشته باشند. ضمناً در بخشی از این اراضی امکان تأمین آب به دلیل عدم وجود چشمه یا رودخانه یا هزینه بالای انتقال آب، ممکن نیست، لذا در اینگونه عرصه‌ها چاره‌ای جز این روش وجود ندارد.

۲ - در بخشی از اراضی شیبدار که به دلیل وجود چشمه یا رودخانه یا هزینه پایین انتقال آب، امکان تأمین آب وجود دارد، با محاسبات انجام‌شده، به دلیل باران ۵۰۰ میلی‌متری در سال، هر هکتار باغ تنها نیاز به حداکثر ۱ هزار مترمکعب آب تکمیلی دارد و به ازای اصلاح روش‌های آبیاری در اراضی کشاورزی پایین‌دست، بخشی از آب صرفه‌جویی شده می‌تواند به این باغات تخصیص داده شود.

۳ – اراضی شیبداری هم در استان وجود دارد که آب رودخانه‌های مجاور آن‌ها به سدهای استان وارد می‌شود. از آنجا که افزایش پوشش گیاهی در این اراضی موجب کاهش رسوب وارده به مخازن سدها می‌شود، می‌توان در سدهای در حال بهره‌برداری با اصلاحاتی در رژیم تنظیم و ذخیره آب و در سدهای در حال احداث با کاهش شبکه طراحی‌شده، نسبت به تخصیص آب موردنیاز این اراضی اقدام نمود به‌نحوی‌که به ازای هر یک هکتار کاهش شبکه، ۷ هکتار اراضی شیبدار قابلیت آبیاری تکمیلی پیدا می‌کند.

 کشت هدفمند محصولاتی همچون زیتون، گیاهان دارویی مانند گل‌گاوزبان و علوفه کاری به‌صورت ترکیبی در اراضی شیبدار ضمن این‌که می‌تواند در توسعه پایدار و جلوگیری از فرسایش خاک و کاهش خسارات سیل مؤثر باشد، کمک به خودکفائی استان در تأمین روغن و مزیت‌هایی مانند ایجاد اشتغال حدود ۲۰ هزار نفره، افزایش درآمد حدود ۳.۵ برابری کشاورزان و ارتقاء حوزه گردشگری و تفرجگاهی این مناطق را به همراه دارد.

 نکته آخر آنکه برای شتاب گرفتن اصلاح اراضی شیبدار استان گلستان و تبدیل این تهدید به فرصت، لازم است هماهنگی دستگاه‌های ذی‌دخل برای رفع مسائل و مشکلات اجرای درست آن، جلب مشارکت بهره‌برداران و ذینفعان و استفاده از ظرفیت بخش خصوصی (به دلیل محدود بودن اعتبارات دولتی) و نظارت بر حسن اجرای این طرح مورد توجه بیشتر قرار گیرد.

سیدمحسن حسینی (برساووش)، کارشناس مسائل آب

انتهای پیام

  • در زمینه انتشار نظرات مخاطبان رعایت چند مورد ضروری است:
  • -لطفا نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • -«ایسنا» مجاز به ویرایش ادبی نظرات مخاطبان است.
  • - ایسنا از انتشار نظراتی که حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های دین مبین اسلام باشد معذور است.
  • - نظرات پس از تأیید مدیر بخش مربوطه منتشر می‌شود.

نظرات

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.