• یکشنبه / ۴ اسفند ۱۳۹۸ / ۱۱:۴۴
  • دسته‌بندی: رسانه دیگر
  • کد خبر: 98120402772
  • منبع : مطبوعات

سوم اسفند ۱۲۹۹، کودتا یا نیمچه‌کودتا؟

سوم اسفند ۱۲۹۹، کودتا یا نیمچه‌کودتا؟

گفته شده کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ نخستین کودتا به معنای مدرن آن در تاریخ معاصر ایران است که کشور را به سمت یک حکومت میلیتاریستی سوق داد که رضاخان و سیدضیاء دو ضلع اصلی شکل‌گیری آن بودند.

به گزارش ایسنا، روزنامه شرق نوشت: «سوم اسفند ۱۲۹۹ کودتا بود یا نبود؟ هر چه بود، بخشی از دستاوردهای انقلاب مشروطه به مدد آن از بین رفت! ساعت یک بامداد، دو‌هزار‌ و ۵۰۰ قزاق به فرماندهی رضاخان که از قزوین حرکت کرده بودند، وارد تهران شدند و بدون هیچ‌گونه درگیری تهران را تصرف و دولت فتح‌‎الله خان اکبر معروف به سردار منصور و سپهدار اعظم را سرنگون کردند. چهره‌های سیاسی توقیف و احزاب سیاسی تعطیل شد. آن چه برخی تحلیل‌ها را به این سمت‌و‌سو برده که رخداد سوم اسفند آن سال را یک کودتای تمام‌و‌کمال ندانند، این بود که آن روز هیچ‎کس مقاومت نکرد؛ جز کلانتری‎ها که آنها هم کوتاه آمدند. مثلا گفته شد که پس از کودتای نظامیان، بازار تهران تعطیل و شهر کاملا آرام بود و تهران اولین شب پس از کودتا را در آرامش نسبی گذراند. گشتی‎های مرکب از قزاق‎ها و پاسبان‎های نظمیه در تمام طول شب مشغول حراست و حفاظت از شهر بودند و فقط گاهی صدای شلیک گلوله به گوش می‎رسید. سه‎شنبه، چهارم اسفند ۱۲۹۹ هم بعدازظهر این روز، احمدشاه سیدضیاءالدین طباطبایی را به قصر فرح‎آباد احضار کرد و در فرمانی او را به سمت ریاست وزرا منصوب کرد. اعلانی هم با عنوان «حکم می‎کنم» از سوی رضاخان روی دیوارهای تهران نصب شد. متن اعلان به این شرح است:

«ماده اول - تمام اهالی طهران باید ساکت و مطیع احکام نظامی باشند.

ماده دوم - حکومت نظامی در شهر برقرار و از ساعت هشت بعدازظهر، به جز نظامیان و پلیس مأمور انتظامات شهر، کسی نباید در معابر عبور کند.

ماده سوم – کسانی ‎که از طرف قوای نظامی و پلیس مظنون به مخل آسایش و انتظامات واقع شوند، فورا جلب و مجازات سخت خواهند شد.

ماده چهارم - تمام روزنامه‎جات و اوراق مطبوعه تا موقع تشکیل دولت، به کلی موقوف و بر حسب حکم و اجازه‎ای که بعد داده خواهد شد، باید منتشر شوند.

ماده هفتم - تا زمان تشکیل دولت، تمام ادارات و دوایر دولتی، غیر از اداره ارزاق تعطیل خواهد بود. پست‌خانه، تلفن‌خانه و تلگراف‌خانه هم مطیع این حکم خواهند بود.

ماده هشتم - کسانی‎ که در اطاعت از موارد فوق خودداری کنند، به محکمه نظامی جلب و به سخت‎ترین مجازات‎ها خواهند رسید.»

پس از انتصاب سید‌ضیاءالدین طباطبایی به ریاست دولت، او بیانیه‎ای خطاب به ملت ایران صادر کرد و پس از اشاره به این که در ۱۵ سال پس از مشروطیت هیچ‎گاه اوضاع ایران به این نابسامانی نبوده، برنامه‎های دولت خود را تشریح کرد. جلوگیری از اسراف و تبذیر، اداره مملکت با عواید داخلی، بهبود اوضاع عدلیه، تقسیم خالصجات و اراضی دولتی میان دهقانان، بهبود وضعیت زندگی کارگران و دهقانان، جلوگیری از هرج‌ومرج مالیه، بهره‎مندسازی عموم طبقات از نعمت تعلیم و تربیت، رونق‌دادن به اوضاع تجارت و صنعت، ایجاد تشکیلات وسیع‎ بلدیه و... موضوع‎هایی بودند که سیدضیاء به‎عنوان برنامه‎های دولت خود به آنها اشاره کرد. او در این بیانیه لغو قرارداد ۱۹۱۹ را به اطلاع مردم رساند.

حمید احمدی، استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران، اعتقاد دارد که همه مسئولان مملکتی، از شاه تا دیگران، در جریان رخداد بوده‌اند. پس آن چه رخ داده، نه کودتا، بلکه یک شبه‌کودتا بوده است. او در گفت‌وگویی می‌گوید: «سند قاطعی در کار نیست تا نشان دهد کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ هجری شمسی کار آنهاست. بیشتر بازیگران عرصه سیاسی ایران از هرج‌ومرج و ناامنی به ستوه آمدند و با یک اجماع به یک حرکت نظامی شبه‌کودتا دست زدند.»

او می‌گوید که در تاریخ، کودتای بدون خونریزی یا با خونریزی کمتر هم داشته‌ایم. کودتا محرمانه است و دولت موجود را سرنگون کرده و یک دولت نظامی را سر کار می‌آورد اما چه در آن زمان و چه امروز خیلی‌ها توجه نمی‌کنند که اصولا با توجه به تعاریف مشخص‌شده «کودتا»، اقدام سوم اسفند ۱۲۹۹ کودتا نبوده است، زیرا این اقدام محرمانه نبود و همه خبر داشتند. با احمدشاه قاجار توافق شده بود. این عملیات علیه دولت خاصی نبود. با این کار سپهدار اعظم کنار رفت اما او دیکتاتوری نبود که ملت بخواهد با او بجنگد و نظامیان بخواهند او را سرنگون کنند. آن حرکت نظامی کودتا نبود بلکه یک برنامه جمعی و اجماعی سیاسی بوده است که نخبگان سیاسی با همکاری نظامیان برای مقابله با تهدید خارجی عمدتا انجام دادند.

این استاد دانشگاه اضافه می‌کند: «در خاطرات نخبگان سیاسی مانند بهار که نماینده بودند، آمده است که اصولا چند سال قبل از کودتا شرایط نامساعد بود و خطر ملی فروپاشی کشور را تهدید می‌کرد. به گفته بهار، آیت‌الله مدرس، سیدضیاءالدین طباطبایی، رضاخان و نصرت‌الدوله فیروز، وزیر خارجه وثوق‌الدوله، همه برای دگرگون‌کردن اوضاع دنبال کودتا بودند تا نظم و ثبات در کشور برقرار شود. این برنامه توطئه‌ای برای سرنگونی دولت نبود. اگر خواهان سرنگونی بودند، باید پادشاهی از بین می‌رفت. بهار می‌گوید که رضاخان نزد او آمده و مدعی شد با مدرس درباره اقدام نظامی برای نجات کشور صحبت کرده اما از او پاسخ روشنی دریافت نکرده است. دیدی که آن زمان درباره کلمه کودتا داشتند، با نگاه امروز ما به آن به‌عنوان یک توطئه نظامی تفاوت داشت.»

او معتقد است که درباره نقش انگلیس در رخداد سوم اسفند ۱۳۹۹ هم تنها مستند موجود حرف‌های آقای آیرون ساید است: «خاطراتش می‌گوید که رضاخان را در قزوین دیده است و بعضی‌ها همین را مستند می‌دانند. اصولا سند متقن و دقیقی مبنی‌بر اینکه انگلیس در کودتا دخالت داشته به دست نیامده است. اگر هم بود تا امروز پیدا شده بود. طراحی کلا داخلی است. این یک اجماع داخلی بود که حرکت نظامی انجام شود. البته هر کس تلاش کرد تا به نام خود آن را تمام کند. دربار، رضاخان و رجال بودند اما بخش عمده با رضاخان بودند. چون یک حرکت نظامی بود و آنها قزاق بودند و باید دربار اول هوای آنها را می‌داشت زیرا نیروی دیگری برای این برنامه موجود نبود. انگلستان از این برنامه خبر داشت زیرا سفارت فعال بود و اولین خبرهای درباره کودتا را دولت انگلیس در روز بعد از کودتا دریافت کرد؛ چرا که اختلاف‌نظر بین سفارت و لندن وجود داشت.»

با وجود اینها نه این سال‌ها بلکه از همان زمان، رخداد سوم اسفند ۱۲۹۹ به‌عنوان یک کودتا در ذهن مردم و نخبگان شکل گرفت تا جایی که محمد مصدق در دو نطق تاریخی ۱۶ و ۱۷ اسفند ۱۳۲۲ بر پنج موضوع انگشت می‌گذارد تا با اعتبارنامه سیدضیاءالدین طباطبایی در مجلس مخالفت کند که یکی از آنها اشاره به کودتای اوست: «سیدضیاء عامل کودتا نمی‌تواند جایی در مجلس ملی داشته باشد. او آزادی‌خواهان را به حبس انداخته و نمی‌تواند مدافع آزادی و حقوق ملت باشد. اقدام او به دیکتاتوری انجامیده و در این ۲۳ سال ثروت هنگفتی به‌ هم زده است در این مدت کجا بوده که دوباره سروکله او پیدا شده است؟!»

او در بخشی از نطق خود خاطرات خود از شب کودتا را چنین نقل می‌کند: شب سیم حوت ۱۲۹۹ سیم تلگراف شیراز و تهران قطع شد و قریب سه روز کرسی یکی از ایالات مهم از مرکز بی‌خبر بود و هر کسی این پیش‌آمد را به نوعی تعبیر می‌کرد تا این که پرده از روی کار برداشته شد. تلگراف سلطان احمدشاه به این شرح رسید: «از تهران به شیراز - شب ششم حوت - حکام ایالات و ولایات در نتیجه غفلت‌کاری و لاقیدی زمامداران دوره‌های گذشته که بی‌تکلیفی عمومی و تزلزل و آسایش را در مملکت فراهم نموده ما و تمام اهالی را از فقدان یک دولت متأثر ساخته بود مصمم شدیم که با تعیین شخص لایق خدمتگزاری که موجبات سعادت مملکت را فراهم نماید به بحران‌های متوالیه خاتمه دهیم بنابراین به اقتضای استعداد و لیاقتی که در جناب آقای سید ضیاءالدین سراغ داشتیم اعتماد خاطر خود را متوجه به معزی‌الیه دیده ایشان را به مقام ریاست وزرا انتخاب و اختیار تامه برای انجام وظایف خدمت ریاست وزرا به معزی‌الیه مرحمت فرمودیم. شهر جمادی‌الآخر ۱۳۳۹.»

مهم‌تر این که خود سیدضیاء هم می‌پذیرد که کودتا رخ داده و در آن شراکت داشته است. او در پاسخ سؤالات مصدق گفت: «کودتا را به قصد نجات مملکت انجام داد و اتفاقات بعدی به او مربوط نیست و دیکتاتوری سال‌های ۱۳۱۰ تا ۱۳۲۰ را نباید ناشی از اقدام او بدانند... ادعایی که با اعتراض دکتر مصدق روبه‌رو شد و از اساس این قیاس را مردود دانست. درباره حبس رجال نیز ادعا کرد حبس نکرده بود بلکه تنها تحت نظر نگاه داشته بود تا اوضاع آرام شود!»

گفته شده کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ نخستین کودتا به معنای مدرن آن در تاریخ معاصر ایران است که کشور را به سمت یک حکومت میلیتاریستی سوق داد که رضاخان و سیدضیاء دو ضلع اصلی شکل‌گیری آن بودند. محمدعلی کاتوزیان در کتاب «مصدق و مبارزه برای قدرت در ایران» می‌گوید شاید بتوان کودتا را اقدامی به جبران شکست لرد کرزن در پیشبرد قرارداد ۱۹۱۹ دانست.

او همچنین در کتاب «دولت و جامعه در ایران: انقراض قاجار و استقرار پهلوی» این فرضیه را با قاطعیت مطرح کرده است. داریوش رحمانیان، پژوهشگر تاریخ و استادیار گروه تاریخ دانشگاه تهران، در مقاله‌ای با عنوان «کودتای سوم اسفند» می‌نویسد: «انگلیسی‌ها برای ساقط کردن کابینه مشیرالدوله، در اولین قدم مساعده ۳۵۰ هزار تومانی را که برای پرداخت حقوق قزاق‌ها از مدت‌ها پیش می‌پرداختند، قطع کردند و سپس شروع به زمینه‌سازی برای اخراج افسران روسی کردند و مشیرالدوله که از مدت‌ها پیش تحت فشار انگلیسی‌ها قرار گرفته بود استعفا داد و سپهدار اعظم رشتی به‌ جای او مأمور تشکیل کابینه شد.»

انتهای پیام

  • در زمینه انتشار نظرات مخاطبان رعایت چند مورد ضروری است:
  • -لطفا نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • -«ایسنا» مجاز به ویرایش ادبی نظرات مخاطبان است.
  • - ایسنا از انتشار نظراتی که حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های دین مبین اسلام باشد معذور است.
  • - نظرات پس از تأیید مدیر بخش مربوطه منتشر می‌شود.

نظرات

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.