• شنبه / ۲۷ اردیبهشت ۱۳۹۹ / ۱۷:۴۵
  • دسته‌بندی: خراسان رضوی
  • کد خبر: 99022719537
  • خبرنگار : 50093

عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی مشهد تشریح کرد؛

تاثیر شرایط اجتماعی و سیاسی بر تدوین نهج‌البلاغه

تاثیر شرایط اجتماعی و سیاسی بر تدوین نهج‌البلاغه

ایسنا/خراسان رضوی استادیار گروه آموزشی علوم قرآن و حدیث دانشگاه فردوسی مشهد تاثیر شرایط سیاسی و اجتماعی قرن چهارم و پنجم هجری را در تدوین نهج‌البلاغه تشریح کرد.

دکتر علیرضا آزاد، در پخش زنده اینستاگرامی در خصوص تاثیر شرایط سیاسی و اجتماعی قرن چهارم و پنجم بر تدوین نهج‌البلاغه، اظهار کرد: سه برادر به نام‌های علی، احمد و حسن که فرزندان بویه بودند، سه منقطه اصلی ایران را تحت پوشش قرار می‌دهند و به مرور قدرت‌شان گسترش پیدا کرده و در سال 334 هجری، یعنی 25 سال پیش از تولد سید رضی وارد بغداد می‌شوند. حکومت آل‌بویه تا سال 447، یعنی 41 سال پس از وفات سید رضی ادامه پیدا می‌کند.

وی ادامه داد: در دوره 334 تا 447 هجری قمری حکومت شیعه‌گرای آل‌بویه فرصت تنفس برای تفکر و علمای شیعه فراهم می‌کند. حکومت آل‌بویه در ابتدا زیدی‌مسلک بودند و پس از ورودشان به بغداد به شیعه دوازده امامی روی آوردند. حکومت آل‌بویه به دنبال ترویج شیعه نبود، بلکه اندیشه‌های شیعی را بیشتر مدنظر خود داشت. این بهترین فرصت برای سید رضی بود تا بتواند مبانی شیعه را تحکیم بخشد.

آزاد با اشاره به فضای بروز و ظهور نهج‌البلاغه در حکومت آل‌بویه، ادامه داد: در دوره آل‌بویه کرسی نخست تدریس در بغداد به شیخ طوسی سپرده می‌شود و تا سال 448 هجری به عنوان بزرگترین عالم شیعه، کرسی نخست تدریس بغداد را در دست دارد. پشتوانه آل‌بویه بود که باعث شده امروزه نهج‌البلاغه را داشته باشیم. آل بویه مراکز درمانی و کتاب‌خانه‌های متعددی در بغداد تاسیس و از وزرای کاردان استفاده کرد. از جمله کارهای بسیار جالبی که حکومت آل‌بویه انجام داده، پیوند دادن افراد و نزاع‌های فکری و دینی میان خانواده‌های سرشناس اهل تشیع و تسنن بود، همچنین میان آنان ازدواج برقرار می‌کرد. متوکل عباسی در سال 236 حرم امام حسین (ع) را تخریب می‌کند و دستور می‌دهد که به گونه‌ای حرم را تخریب کنند که در آن جا گندم بکارند و آن را تبدیل به مزرعه کنند، اما حکومت آل‌بویه دستور بازسازی مجدد حرم امام حسین (ع) را می‌دهد.

عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی افزود: عبارت "حی علی خیرالعمل" که جزو اذان بود و توسط فضای اهل تسنن تغییر پیدا کرده بود، به دستور حکومت آل‌بویه به همراه شهادت بر ولایت امام علی (ع) به اذان اضافه می‌شود. حکومت آل‌بویه برای اعیادی مانند غدیر در سطح عمومی بزرگ‌داشت برگزار کرده و حتی روز غدیر را برای جشن‌گذاری و روز عاشورا را برای عزاداری تعطیل رسمی اعلام می‌کند، همانند دوره معاصر که گاهی مناسبت‌های ملی و دینی با یکدیگر تداخل دارند، در سال 398، دو سال پیش از تدوین نهج‌البلاغه، جشن ایرانی مهرگان با روز عاشورا تداخل پیدا می‌کند. آل‌بویه با درایت کامل روز عاشورا را برگزار و با یک روز تاخیر جشن مهرگان را در کشور برپا می‌کند که عمق فرهنگی حکومت آل‌بویه در شرایط یک کشور اسلامی را نشان می‌دهد.

 آزاد تصریح کرد: پیش از آل‌بویه زرتشتیان مجبور بودند برای متمایز شدن از مسلمانان از علامت‌های خاصی به عنوان گردن‌بند یا بازوبند استفاده کنند، اما آل‌بویه اعلام کرد که دیگر استفاده از این علامت‌ها نیازی نیست و زرتشتیان می‌توانند به راحتی در کوچه و بازار رفت‌وآمد کنند. در سال 363 هجری، در محله سوق‌الطعام یا همان خیابان غذایی، اتفاق جالبی در بغداد رخ می‌دهد. عده‎‌ای یک زن را روی شتر می‌نشانند و دو نفر را هم در کنار آن قرار داده و سیلی از جمعیت را پشت سرشان راه می‌اندازند تا صحنه‌ای از جنگ جمل را با حضور عایشه، طلحه و زبیر بازسازی و به شیعیان حمله کرده تا اختلاف ایجاد کنند. حکومت آل‌بویه با درایت کامل وارد می‌شود و با بزرگان شیعه و اهل تسنن مذاکره کرده و به قائله خاتمه می‌دهد. تعصبات دینی نیز در آن زمان وجود داشته، اما توسط حکومت تدبیر می‌شده است.

وی گفت: در سال 447 هجری، ترکان سلجوقی با گرایشات اهل تسنن بر آل‌بویه غلبه کرده و حکومت را کنار می‌زنند. آل‌بویه در ارتباط با مسائل دینی و عمرانی عملکرد خوبی داشت، اما از بُعد نظامی قدرتش را حفظ نکرد. با ورود سلجوقیان به بغداد، شیخ طوسی تنها یک سال توانست به خوف، به تدریسش در بغداد ادامه دهد. حکومت سلجوقی چندین نوبت به محله شیعه‌نشین بغداد حمله کرده و حتی وارد خانه شیخ طوسی می‌شوند، البته شیخ طوسی پیش از آن به نجف فرار کرده بود، اما چندین بار کتاب‌های شیخ طوسی، بزرگترین عالم شیعه به آتش کشیده می‌شود.

وی ادامه داد: فرار شیخ طوسی از بغداد به نجف، باعث بنیان‌گذاری حوزه علمیه هزار ساله نجف می‌شود. تفسیر میزان را نیز شیخ طوسی در نجف نوشته است. این اتفاقات در قرن پنجم در بغداد رخ می‌دهد. نکته امیدش آن‌جاست که این اتفاقات 50 سال پس از تدوین نهج‌البلاغه صورت گرفته و در این مدت فرصت تنفس داشته است. نهج‌البلاغه در سال 400 هجری تدوین شد. اگر سلجوقیان در سال 402 به بغداد حمله می‌کردند، شاید امروزه دیگر خبری از نهج‌البلاغه نبود. تمام این اتفاقات مربوط به قرن چهارم و پنجم هجری و شرایط سیاسی و اجتماعی حکومت آل‌بویه بود که باعث فراهم شدن شرایط گردآوری نهج‌البلاغه برای سید رضی شد.

استادیار گروه آموزشی علوم قرآن و حدیث دانشگاه فردوسی در خصوص جایگاه سیاسی، اجتماعی و دینی سید رضی، خاطرنشان کرد: لقب سید از سوی بهاءالدوله دیلمی به سید رضی داده شد و در سال 401 از سوی حکومت به دیوان‌داران اعلام شد تا از سید رضی تحت عنوان سیدالجلیل در مکتوبات خود یاد کنند. سید رضی در خانواده‌ای ثروتمند چشم به جهان گشود. نسبش از سوی پدر و مادر به ائمه اطهار می‌رسید. مادر سید رضی به قدری جلیل‌القدر بود که شیخ مفید کتاب احکام‌النساء را در پاسخ به سوالات مادر سید رضی نوشته است. تمکن مالی این خانواده به قدری بود که سید مرتضی، برادر بزرگتر سید رضی، جزو نخستین کسانی بود که به طلاب حوزه‌های علمیه از هزینه خودشان، شهریه پرداخت می‌کردند. با این پشتوانه‌های مالی در کنار پشتوانه‌های قدرت و حکومت بود که نهج‌البلاغه شکل گرفت. برخی‌ها پیوند میان قدرت و دیانت را انکار می‌کنند، اما اگر پیوند میان ثروت، قدرت و اخلاص نبود، نهج‌البلاغه شکل نمی‌گرفت.

 آزاد عنوان کرد: آل‌بویه در عین حال که از عالمان شیعه حمایت می‌کرد، در مواردی به شکل متفاوتی رفتارهای کنترل‌گرا داشت. آل‌بویه تمایل داشت که تفکر شیعی گسترش یابد، اما هرگز به دنبال این نبود که حکومت شیعه توسط خاندانی از قریش گسترش پیدا کند. زمانی که سید رضی هشت ساله بود، پدرش 10 سال به شیراز تبعید شد. حکومت آل‌بویه که مرقد امام حسین (ع) را بازسازی می‎‌کند، وقتی شاهد لرزش پایه‌های قدرتش توسط بزرگان شیعه باشد، آن‌ها را همچون پدر سید رضی تبعید خواهد کرد.

وی افزود: زمانی که فرزند سید رضی متولد شد، بهاءالدوله هزار دینار، حدود دو میلیارد تومان به عنوان هدیه برای سید رضی می‌فرستد که سید رضی هدیه را پس می‌دهد و می‌گوید که خاندان پیامبر سله نمی‌پذیرند. در واقع سید رضی به هیچ شکلی زیر منت حاکمیت نمی‌رود و صله میلیاردی را قبول نمی‌کند. این رفتارهاست که حکومت آل‌بویه در عین حمایت از تالیفات سید رضی، از جایگاهش می‌ترسد.

عضو هیات علمی دانشگاه فردوسی در خصوص وفات سید رضی بیان کرد: سید رضی مرگ بسیار مشکوکی داشت. جوان بود و سابقه هیچ بیماری‌ای نداشت، اما دو شاهد عینی باعث می‌شود که به چگونگی وفات او شک کرد. سید مرتضی، برادر سید رضی در تشییع جنازه برادرش شرکت نمی‌کند و در کاظمین و در حرم امام موسی کاظم (ع) تحصن می‌کند. شیخ مفید نیز از خواندن نماز میت سید رضی و حضور در تشییع جنازه او امتناع می‌کند؛ یعنی استاد و برادر سید رضی برای اعتراض به چگونه کشته شدن سید رضی در تشییع جنازه او شرکت نمی‌کنند.  فخرالملک، وزیر آل‌بویه با پای برهنه در تشییع جنازه سید رضی شرکت کرده و نمازش را می‌خواند. پس از خاک‌سپاری راهی کاظمین شده و از سید مرتضی درخواست می‌کند تا به تحصن خود پایان دهد و او را تا منزلش مشایعت می‌کند.

انتهای پیام

  • در زمینه انتشار نظرات مخاطبان رعایت چند مورد ضروری است:
  • -لطفا نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • -«ایسنا» مجاز به ویرایش ادبی نظرات مخاطبان است.
  • - ایسنا از انتشار نظراتی که حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های دین مبین اسلام باشد معذور است.
  • - نظرات پس از تأیید مدیر بخش مربوطه منتشر می‌شود.

نظرات

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.