• شنبه / ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۸ / ۱۴:۳۲
  • دسته‌بندی: خراسان رضوی
  • کد خبر: Khorasan-Razavi-146457

مولف کتاب راز خیام:

سخن گفتن در مورد خیّام، سهل و ممتنع است

خطیب
مولف کتاب راز خیام گفت: سخن گفتن در مورد خیّام، سهل و ممتنع است. می‌توان بی هیچ دغدغه‌ای به سراغ رباعیاتی رفت که به نام خیّام ثبت شده و از خوانشِ  سره و ناسره آن لذّت برد و با هر رباعی بخشی از درونیات خود را ارضا کرد و از سویی می‌توان از سر معرفت و وسواس به سراغ مجموعه‌هایی رفت و با دقتِ تمام به مطالعه پرداخت و با شناخت قبلی از شخصیت پر رمز و راز خیّام که شخصیتی چند وجهی و اسرار گونه با زوایای پنهان است به دست چینِ رباعیات پرداخت و در ژرفای مفاهیم آن غرق شد و در این زمان متوجه می‌شویم که روبه‌رو شدن با رباعیات خیام آنگونه که به نظر می‌رسد، چندان هم ساده و سهل نیست.

علیرضا خطیب‌زاده در گفت‌وگو با ایسنا- منطقه خراسان، عنوان کرد: هر کس که مجموعه‌ای از رباعیات خیّام را گرد آورده دلایل و سندهایی ارائه کرده است از اسناد تاریخی گرفته تا فتوا و ذوق شخصی و نیز نوع نگرش و جهان‌بینی فردی در گزینش رباعیات دخیل بوده و هنوز هم به همین شکل پیش می‌رود.

 وی ادامه داد: دکتر رضا اشرف زاده استاد دانشگاه در مشهد، در مقاله‌ای به جریان طرح رباعیات خیّام پرداخته است که در آن آمده:

«حقيقت اين است که از خيّام، مجموعه رباعياتي که بتوان آن را مستند به او کرد در دست نيست، ظاهرا کهنه‌ترين مجموعه‌هايي که در کتابخانه‌های داخل و خارج موجود است در اواسط قرن نهم هجري گرد آمده است که فريدريخ رُزن، فاضل آلمانی يک نسخه از آن به دست آورده که در پايان آن رقم 721 ديده مي شود، ليکن چون کتاب به خط نستعليق است ممکن نيست در آن سال نوشته شده باشد و آن رقم نبايد تاريخ کتابت باشد، چه، اهل خبره، تاريخ کتابت آن مجموعه را مقدم بر سده دهم نمی‌دانند (فروغي، 1321/26)

تحقيقات کريستن سن دانمارکی، راجع به رباعيات خيام نيز از 1897 ميلادي، يعنی از هنگامی که ژوکوفسکی رساله‌ای به نام «عمر و رباعيات سرگردان» انتشار داد شروع می‌شود. اين رساله را به هنگام تولد پروفسور رُزن، به عنوان هديه به وی تقديم داشته است. کريستن سن، در اين رساله مي نويسد: "خيلي بعيد است تمام رباعياتی که به عمر خيّام نسبت می‌دهند با آن که دارای هدف‌ها و منظورهای گوناگون است، محصول دماغی يک نفر باشد"(شجره، حسين، 1320/170)

 به دنبال اين اظهارنظر، کسانی چون ادوارد براون، نيکلسن، دکتر رُزن و برتلس و تنی چند از مستشرقان به کندوکاو در رباعيات خيام پرداختند و ترجمه‌هايی از رباعيات او ارائه دادند که مشهورترين آنان، ترجمه فيتز جرالد انگليسی است که نام خيّام را در اروپا و آمريکا و روسيه برآورد.

 نسخه‌ای شامل 200 رباعی مشهور، به نسخه ون هامر و نسخه‌ای در کتابخانه بودليان، که در 1460 ميلادي در شيراز نوشته شده و نسخه‌ای نیز در انگلستان موجود است که شامل 158 رباعی، و نسخه دکتر اسپرينگر که در کلکته چاپ شده و شامل 438 رباعی و نسخه کتابخانه آسيايی در کلکته، که شامل 516 رباعی است، در اختيار فيتز جرالد بوده که از بين آن‌ها، رباعيات مشترک را ـ که بالغ بر 104 رباعی می‌شده ـ ترجمه کرده است. (بهاريان، اکبر، 1345/15)

قديمی‌ترين مأخذی که از رباعیات خيام  ـ ابوالفتح، غياث‌الدين، امام محمدبن ابراهيم خيّام ـ نقل شده کتاب مرصادالعباد، از نجم‌الدين رازی است که با توجه به تضاد فکری بين عارفان و فيلسوفان، با طعن و لعن بسيار از او ياد می‌کند.

جالب توجه اين است که نظامی عروضی که خود خيّام را ديده است (ر.ک. چهار مقاله/ 100) و دو داستان درباره او نقل کرده نامی از شاعری او نبرده است و حسن‌بن زيد بيهقی نيز که شاگرد او بوده، در کتاب تتمة صوان الحکمه، ص66، از خلقيات استاد خويش شمه‌ای ذکر کرده ولی نامی از شاعری او به ميان نياورده است (ر.ک. جعفري1368/30). اين مطلب و عدم وجود نسخه‌ای اصيل از رباعيات، و هم زمانی و برخورد امام محمد غزالی و شاگردان متعصب و ضد فلسفه او، اين شبهه را در دل‌ها می‌اندازد که ابی‌الفتح عمربن ابراهيم الخيامی (رساله جوابيه، به نقل از جعفري، 1368/23) يا اصلاً رباعی نمی‌سروده و يا بسياری از رباعيات ـ حتی رباعياتی که اصيل پنداشته شده و از مرصادالعباد و تاريخ جهانگشا و فردوس التواريخ ـ تأليف در 808 ـ و کتاب نزهه‌المجالس، نقل کرده‌اند ـ مورد ترديد محقق قرار گيرد


مولف کتاب راز خیام بیان کرد: با خوانش چنین متن‌هایی متوجه می‌شویم که چه سخت است روبه‌رو شدن با رباعیاتی که به نام خیام ثبت شده است و نیز گزینش جدید از این مجموعه‌هایی که در پیش روست. اگر چه قدیمی‌ترین کتابی که در آن از خیّام شاعر یادی شده‌است، کتاب «خریده القصر و جریده العصر» از محمّد حامد اصفهانی معروف به عمالدین کاتب اصفهانی است (محمد بن حامد اصفهانی معروف به عمادالدین کاتبِ اصفهانی (۱۱۲۵ –۱۲۰۱ میلادی) مورخ و دانشمند فارسی زبان بود که مجموعه شعری بسیار مهم به زبان عربی به همراه کتب مهم تاریخی از او به جای مانده‌است. او همچنین نامه‌نگار در دودمان زنگیان و ایوبیان بوده‌است. عمادالدین درجنگ‌های صلیبی همراه صلاح‌الدین ایوبی حضور داشت.) این کتاب به زبان عربی و در سال ۵۷۲ یعنی نزدیک به 55 سال پس از مرگ خیّام نوشته شده‌ است. که دکتر اشرف‌زاده نامی از آن نبرده است.

خطیب‌زاده تصریح کرد: شخصا تمام مجموعه‌هایی که توسط اندیشمندان داخلی و خارجی که تهیه شده را دیده‌ام و از آن میان باید به مهمترینشان اشاره کنم، رباعیات حکیم عمر خیام، دکتر فروغی و دکتر قاسم غنی به تصحیح استاد بهالدین خرمشاهی ـ مردی از نیشابور، محسن فرزانه ـ ترانه‌های خیام، صادق هدایت ـ دمی با خيام ـ علی دشتی ـ  رباعيات خيام (طربخانه) ، يار احمد حسين رشيدی تبريزی وفات 867 ه.ق، به تصحيح استاد علامه جلال‌الدين همايي ـ مجموعه گنجور، بررسی انتقادی رباعيات خيام ، آرتور کريستن سن، ترجمه دکتر فريدون بدره‌ای ـ نگاهی به عمر خيام، فضل الله رضا ـ عمر خیّام ، قراگزلو و... هرکدام از این نسخه‌ها با مقدمه و روایت‌های شخصی همراه است که برای خواننده نکته‌بین جذاب و هیجان‌انگیز است که یک شخصیت چگونه این حجم از متفکرین را به خود مشغول کرده و قریب به اتفاق هرکسی از ظَنِ خود یار خیّام شده است و حال دریابید حال کسی را که بخواهد ورای این همه نظر ادعا کند که می‌خواهد گزینش تازه و نیز حرف تازه‌ای در مورد خیّام شاعر بزند!

این مولف همچنین درباره علت این میزان اختلاف در نسخه‌های مختلف عنوان کرد: اساسی‌ترین دلیل این است که ما هیچ نسخه به جا مانده از رباعیات خیّام در دست نداریم. چنان که قبلا اشاره شد اولین رباعیاتی که به نام خیّام در کتب تاریخی درج شده همان کتاب «خریده القصر و جریده العصر» از محمّد حامد اصفهانی معروف به عمالدین کاتب اصفهانی است که به سال 572 یعنی 55 سال پس از فوت خیّام به دست می‌آید و پس از آن هرچه از زمان خیّام فاصله می‌گیریم بر تعداد رباعیات به نام خیّام نیشابوری افزوده می گردد که ما امروزه با بیش از یک‌هزار رباعی به نام خیّام در مجموعه‌های مختلف روبه‌رو هستیم. با این نظر قبل از این که اسناد تعیین کننده باشند ذوق و سلیقه و نیز نوع تفکر جمع‌آوری کننده در انتخاب و گزینش رباعیات دخیل بوده است و به همین دلیل خیّام از انسانی عابد و عارفِ واصل تا متفکری دهری مسلکِ نیهیلیست و زندیق شخصیت پیدا کرده است.

وی خاطرنشان کرد: در بین مجموعه‌ها طربنامه قدیمی‌ترین مجموعه است که همراه با مقدمه و حاشیه‌هایی که استاد همایی بر رباعیات نوشته بسیار کار ساز و مفید بوده و پس از آن می‌توان از مجموعه فروغی و غنی و نیز محسن فرزانه و صادق هدایت نام برد و همچنین نگاه به مجموعه کریستین سن و رُزن و همچنین نسخه علی دشتی نیز خالی از فایده نبوده و نیست.

خطیب‌زاده گفت: در خارج چنان که مستحضر هستید، ترجمه و منتخب فیتز جرالد از اقبال بیشتری بر خوردار بوده است اگر چه بسیاری از رباعیات منتخب ایشان سایه خیّام را هم به همراه ندارد تا چه رسد که از آن او باشد. در داخل و در میانِ پارسی زبانان نیز اقبال بیشتر به کتاب ترانه‌های خیّامِ صادق هدایت بوده و می‌توان گفت که بیشتر مردم البته غیر متخصص و محقق با برداشت‌های صادق هدایت از خیّام همراه هستند و تغییر ذایقه این خیل عظیم کار ساده‌ای به نظر نمی‌رسد که همین امر کار مرا در نگرش تازه به رباعیاتِ خیّام مشکل کرده است اگر چه بسیاری منتقد شده و گروهی را به فکر واداشته و نیز جمع زیادی را هم به همذات پنداری با نظرات مطرح شده در کتاب «راز خیّام» به قلم این جانب کشانده است.
  • در زمینه انتشار نظرات مخاطبان رعایت چند مورد ضروری است:
  • -لطفا نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • -«ایسنا» مجاز به ویرایش ادبی نظرات مخاطبان است.
  • - ایسنا از انتشار نظراتی که حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های دین مبین اسلام باشد معذور است.
  • - نظرات پس از تأیید مدیر بخش مربوطه منتشر می‌شود.

نظرات

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.