• پنجشنبه / ۲۲ آبان ۱۳۹۳ / ۱۰:۴۲
  • دسته‌بندی: خراسان جنوبی
  • کد خبر: birjand-17623

نگاهی به مساجد تاریخی خراسان جنوبی ؛

سیاحتی در خانه­های خدا از گذرگاه تاریخ

459238_RI2vzuur

مسجد در معماری اسلامی مکان مقدس برای نیایش و عبادت است که از آن به عنوان خانه خدا یاد می­کنند. مساجد در جوامع از دیرباز تاکنون پایگاه عظیم اجتماعی محسوب می­شود.

به گزارش خبرگزاری دانشجویان ایران( ایسنا) منطقه خراسان جنوبی،  به دلیل چندگانگی مدیریت مساجد؛ هنوز آمار دقیق و واحدی از تعداد مساجد وجود ندارد؛ اما بر اساس آمار اعلام شده از سوی اداره کل اوقاف و امور خیریه خراسان جنوبی بیش از هزار و 813 مسجد در سطح استان خراسان جنوبی وجود دارد که از بین این مساجد برخی قدمت بسیار زیاد دارند.

مردم خراسان جنوبی برای اماکن مذهبی و بقاع متبرکه اهمیت ویژه قائل هستند.هر یک از این آثار علاوه بر آن که دارای فرم و شکل و هماهنگی بین بخش ها از لحاظ معماری و ساختار می­باشند از لحاظ مردم شناسی دینی نیز قابل توجه هستند.

در این گزارش به معرفی تعدادی از این مساجد تاریخی می پردازیم.

مسجد جامع چهار درخت یکی از قدیمی­ترین بناهای شهر بیرجند است که  دارای اهمیت و احترام ویژه­ای در میان مومنان است معماری این بنای تاریخی در عین سادگی، آجرکاری و آجر چینی، طاق‌های جناغی که در معماری ساده این بنای تاریخی به کار رفته نشان از ساخت بنا در دوره صفویه است.این مسجد در میان چهار درخت شهر بیرجند و در مجاورت مسجد عاشورا قرار دارد.

مسجد چهار درخت به عنوان یکی از مساجد معتبر با مساحت 1041 متر مربع، فقط در حد یک شبستان طراحی و ساخته شده و به دلیل محدودیت زمین، معمار بنا نتوانسته است نقشه آن را به صورت چهار ضلعی کامل در آورد.

پیش طاق ورودی، شبستان ستون­دار، محراب کوچک و محراب طاق نما، صحن مسجد، پنجره­ها یا نورگیرها از اجزای مهم بنا محسوب می­شود.

شبستان مسجد دارای بیست و یک ستون با جرز ذخیم و به شکل چهار ضلعی است.این بنا دارای دو محراب، یکی به دلیل احترام گذاشتن به قبله اول مسلمین در جهت بیت المقدس تعبیه شده است.

صحن دارای چند طاق نمای ساده با سطح مسطح و محرابی شبیه محراب داخل شبستان با سکوهایی در اطراف آن است و احتمالا جبرای سخنرانی از آن استفاده می­شده است. در گوشه شمال شرقی صحن، پله هایی برای بالا رفتن موذن و گفتن اذان تعبیه شده است.

قدمت این مسجد به دوره­ی صفویه بر می­گردد که حدود 200 سال پیش برای اولین بار مرمت شده و با شماره ثبت ملی 2404 در فهرست آثار تاریخی کشور به ثبت رسیده است.

مسجد جامع علوي، آرامگاه بزرگ مردی در بیرجند

مسجد جامع علوي از بناهای قدیمی شهرستان بیرجند است. این مسجد توسط آيت ا... حاج سيدکاظم حائري در سال 1332  بنا شد. اين روحاني بلند مرتبه در اوايل ورودش مسجد جامع چهاردرخت را براي نماز اختيار کرد و تعميراتي نيز در اين مسجد انجام داد. عشق به خدمت و حب وطن، در وجود مبارک آيت ا... حاج سيد کاظم حائري غوغا مي­کرد. او چنان در پيروي دستورات پروردگارش در جهت خدمت به خلق و گره گشايي از کار مردم غرق شده بود که تمامي تلاش خويش را برای انجام اين رسالت به کار مي­بست.

بدون شک يکي از انگيزه­هاي اصلي ساخت مسجد علوي خدمت به مردم بود. "مسجد جامع‌ علوي که آرامگاه‌ حجت‌ الاسلام‌ سيدكاظم‌ حائري است،  در خيابان‌ شهدا واقع شده است." 

مسجد آيتي؛ نمونه بارزی از مساجد دوره قاجار

مسجد آيت ا... آيتي يکي از مساجد قديمي بيرجند است. مسجد آيتي از اجزاي يک مجموعه شامل حسينيه، حوض انبار و مسجد بوده که اکنون از اين مجموعه فقط شبستان مسجد باقي مانده است. ديگر بخش­هاي مجموعه تخريب شده و بناهاي جديدي جاي آن را گرفته است.

آن چه اکنون از بناي تاريخي مسجد آيتي باقي مانده، شبستاني ستون­دار در ضلع غربي صحن مسجد است. اين شبستان شامل؛ 13 ستون در 2 رديف است که در جهت شمال شرقي، جنوب غربي يعني امتداد محور قبله قرار گرفته است.

پوشش شبستان به گونه­اي است که روي ستون­ها تويزه­هايي به صورت طاق ۵ و ۷ احداث شده و سپس فضاي ميان تويزه­ها را به صورت گنبد پوشانده­اند.

محراب اين مسجد در گذشته ساده و بدون تزئين بود و يک رشته پلکان ارتباط با فضاي بالاي محراب را ميسر مي­کرد.وجود پلکان نيز به اين خاطر بود که بتوان از فضاي بالاي محراب به عنوان منبر استفاده کرد.

 مصالح استفاده شده در ساخت اين مسجد شامل خشت خام، گچ، آجر و کاهگل براي اندود کردن بام شبستان است.

 در بخش باقي مانده از بناي قديمي مسجد يعني شبستان ستون دار، هيچ گونه تزئيناتي ديده نمي­شود. با توجه به سادگي شبستان و محراب آن از نظر تزئينات،مي­توان احتمال داد ديگر بخش­هاي تخريب شده بنا يعني ايوان­هاي دو طرف صحن نيز حداقل تزئينات محدود به رسمي بندي­ها يا مقرنس­هايي داشته است.

مسجد جامع قاین خراسان جنوبی ؛ مسجدی با دو قبله

مسجد جامع قاین خراسان جنوبی با قدمت 1100 ساله به عنوان بلندترین عمارت قاین و یکی از شاهکارهای معماری ایرانی - اسلامی شناخته می‌شود.در مورد تاریخ احداث اولیه مسجد عقاید مختلفی است بطوریکه برخی معتقدند این مسجد بر روی بقایای یک آتشکده ساسانی ساخته شده است و برخی همانند ناصر خسرو زمان احداث آن را اوایل قرن پنجم هجری ذکر کرده­اند و با توجه به زلزله خیزی قاین احتمالا این مسجد در دوره­هایی تخریب و مجددا مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته است.

این مسجد بنایی بسیار قدیمی و با شکوه است که مساحت مسجد 1470 متر و زیربنای ان 1050 متر مربع می‌باشد ایوان اصلی آن که از شاهکارهای معماری اسلامی است دارای 18 متر ارتفاع 11 متر عرض و 22 متر طول است.

حیاط مسجد محوطه‌ای به در ازای 33 و پهنای 28 متر است. در اطراف حیاط حجره‌هایی به عمق دو متر قرار دارد، از شاهکارهای معماری مسجد ایوان آن است که به طرز با شکوهی به زیبایی مسجد گوهر شاد ساخته شده است.

این مسجد دو قبله متفاوت دارد, که یکی به سمت بیت المقدس و دیگری به سمت کعبه ساخته شده است.ساعت آفتابی توسط استاد توحیدی در میان صحن مسجد برای تعیین ظهر شرعی قاین ساخته شده، دو در مسجد یکی به سوی بازار قدیمی در شرق با دری بزرگ و دیگری به سوی شمال(محل بازار فعلی ) باز می‌شود.در سمت راست ورودی ایوان مسجد لوح بزرگی به صورت عمودی در بدنه دیوار نصب شده و تاریخ آن محرم‌الحرام سال 1046هجری قمری است.

بسیاری معتقدند از قلعه کوه قاین تا دژ مرکزی شهر و مسجد جامع یک تونل زیر زمینی وجود داشته و مورد استفاده بوده است. احتمال دارد این معبر با مسیر کاریز جعفر آباد یکی باشد که در نزدیکی قلعه کوه "معبرش" مجزا می‌شود.

این بنا در سال 1316 به شماره 295 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده و تحت حفاظت و مرمت میراث فرهنگی قرار دارد.

مسجد مصلی در سه راه اسدی شهر بیرجند، در کنار کاروانسری قدیمی مستوفی قرار دارد.ساخت این بنا را به (قوشید خان) از رجال عصر قاجار و معماری آن را به استاد فرج نسبت می دهند .

مسجد قدیمی رویخت، پناهگاه امنی در هنگام وقوع زلزله

مسجد قدیمی رویخت بیرجند تلفیق هنر و معماری ایرانی و اسلامی با تلاش خالصانه، مسجدی زیبا و مستحکم بر اساس آموزه های دینی را ایجاد کرده است.

این مسجد در تمام روستاهای اطراف از همه مهمتر و بزرگتر می باشد. شیوه معماری این مسجد می تواند مورد توجه دانشجویان مهندسی و مورخان و باستان شناسان و سایر علاقه مندان قرار گیرد. این مسجد علاوه بر انجام مراسم مذهبی، پناهگاه امنی در هنگام وقوع زلزله است.

مسجد به شکل مستطیل به ابعاد 40 متر در 80 متر ساخته شده و دارای 6 گنبد بزرگ و 4 گنبد کوچک  می باشد که در چهار طرف پشت بام قرار دارد.

وجود کتیبه­هایی به خط کوفی در مسجد جامع هندوالان  

مسجد جامع هندوالان نیز قدیمی­ترین بنای مذهبی خراسان جنوبی است که در روستای هندوالان از توابع بخش درمیان قرار دارد. وجود کتیبه­هایی به خط کوفی مربوط به قرن پنجم یا ششم هجری قمری احتمال ساخت مسجد را در آن زمان تقویت می­کند . این مسجد در سال 1237 هجری قمری مرمت شده است .

سنگ بنای مسجد جامع خوسف در دوره تیموری به زمین گذاشته شد

مسجد جامع خوسف نیز به عنوان یکی از بارزترین آثار تاریخی موجود در بافت تاریخی این شهر، در حاشیه خیابان اصلی شهر و در جبهه جنوبی آن قرار دارد. در سمت غرب این مسجد ، حسینیه صاحب الزمانی(عج) و در سمت جنوب آن بنای تاریخی مرقوفه میرزا جعفر قرار گرفته است. این بنا در دوره تیموری ساخته شد و در دوره های بعد از جمله قاجار مورد مرمت قرار گرفته و الحاقاتی به آن اضافه شده است.

مسجد جامع گل نیز از دیگر مساجد تاریخی خراسان جنوبی محسوب می شود. این مسجد در بافت تاریخی و سنتی روستای (گل) از توابع بخش خوسف قرار دارد و از لحاظ سبک معماری جز نمونه های قابل توجه در منطقه به شمار می آید.

مسجد جامع درخش در روستای درخش از توابع بخش درمیان قرار دارد. مسجد جامع درخش در سال 921 هجری قمری بنا شد.

مسجد جامع خضری، میراثی 204 ساله در خراسان‌جنوبی

مسجد جامع خضری؛ میراثی 204 ساله در خراسان‌جنوبی است که به استناد کتیبه سر در آن در سال 1230 هجری قمری توسط فردی به نام میر سمیع بنا شد.

بنای اولیه آن با خشت و گل بوده و در سال 1341 توسط کربلایی حسن بهشتی تجدید بنا شد اما در زلزله 9 شهریور 1347 تخریب و مجددا در سال 1351 بازسازی شد.

با توجه به مصالح موجود و شواهد تاریخی احتمالا بنای مسجد خضری مربوط به دوره صفویه است. این مکان شامل دو قسمت است یکی مسجد و دیگری حسینیه که کاملا چسبیده هستند و در ظاهر یک واحد محسوب می‌شود.این بنا دارای دو شبستان چسبیده به هم بوده که یکی از شبستان‌ها در سمت شمالی قرار داشته و ستوندار بوده و پوشش آن طاق وچشمه است که چشمه‌ها با گنبد‌های عرقچین پوشیده شده، بر روی سر ستون‌های بسیار ساده ستون‌های مسجد سوار شده است.

شبستان جنوبی دارای سه دالان طویل بوده و هر دالان توسط دیواری از دیگر دالان‌ها جدا شده و توسط روزنه‌هایی که در دیوارها ایجاد شده دالان‌ها با یکدیگر مرتبط هستند. محراب اصلی بنا که بسیار ساده است، در این بخش از شبستان قرار دارد.

با توجه به اینکه شهر قدیمی خضری در اطراف مسجد جامع قرار داشته و محدوده حریم مسجد از جهت باستان‌شناسی اهمیت خاصی دارد.این مسجد به شماره 6653 در فهرست آثار ملی کشور ثبت شده است.

*مسجد جامع سرایان با دو شبستان زمستانی و تابستانی

مسجد جامع سرایان نیز تجلی گاه اعتقادات معنوی مردم آنجاست و شامل دو بخش شبستان زمستانی و شبستان تابستانی است.

شبستان زمستانی سر پوشیده و دارای رواق هایی است که ستون‌های مستحکمی آن را بر پا داشته‌اند این قسمت بر اثر زلزله و به مرور زمان تخریب شده که در این اواخر به همت اهالی سرایان مرمت و بازسازی گردیده است.

شبستان تابستانی این مسجد دارای ایوانی بلند است که گچبری‌های زیبایی دارد و دارای محراب گچ­بری شده‌ زیبایی است که سوره مبارکه حمد را پیرامون خود به طرز زیبایی دارد. علاوه بر صحن و ایوان دو رواق کناری را نیز در دو طرف ایوان به سبک مساجد صفوی دارد.

*مسجد جامع افین را می توان از نظر سبک معماری و نقش­ها با مسجد جامع قاین مقایسه کرد. ولی ظرافتی که در جای جای این مسجد قرار دارد، در مسجد جامع قاین به چشم نمی­آید. متاسفانه به دلیل نبودن کتیبه و تاریخ موثق در مورد زمان ساخت مسجد، بین متخصصان اختلاف وجود دارد و تاریخ آن­را بین قرون پنجم و نهم هجری تخمین می زنند.

 

 گزارش از عصمت برزجی

  • در زمینه انتشار نظرات مخاطبان رعایت چند مورد ضروری است:
  • -لطفا نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • -«ایسنا» مجاز به ویرایش ادبی نظرات مخاطبان است.
  • - ایسنا از انتشار نظراتی که حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های دین مبین اسلام باشد معذور است.
  • - نظرات پس از تأیید مدیر بخش مربوطه منتشر می‌شود.

نظرات

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.