• شنبه / ۴ خرداد ۱۳۹۸ / ۰۸:۲۳
  • دسته‌بندی: فارس
  • کد خبر: fars-56972
  • خبرنگار : 50031

بررسی نقش عرفان در ذهن زبان ملاصدرا، از زبان محمدرضا خالصی

متن کامل سخنرانی دکتر محمدرضا خالصی

محمدرضا خالصی، استاد دانشگاه و نویسنده، به مناسبت سالروز بزرگداشت صدرالمتألهین شیرازی، در مرکز شیراز شناسی درباره نقش عرفان در ذهن و زبان ملاصدرا سخن گفت.

به گزارش ایسنا منطقه فارس، محمدرضا خالصی، نویسنده و هنرمند و استاد دانشگاه به مناسبت بزرگداشت صدرالمتالهین شیرازی، طی سخنانی که بخشی از آن در این گزارش آمده است، به بررسی تأثيرعرفان در انديشة ملاصدراي شيرازي پرداخت و تاکید کرد که اندیشه ملاصدرا بسیار عریض و عمیق است و پرداختن به آن در قالب یک سخنرانی، ادا کننده تمام آن نیست.

او تاکید کرد: ملاصدرا با مطالعه و تسلط بر منابع و مآخذِ مهمِ عرفاني و پذيرش و پردازشِ بسياري از نظرات و آراء عرفا وحُكماي الهي توانست تلفيقي منطقي و معقول و مبتكرانه در يك نظامِ جامعِ فكري ارائه دهد . او با تَبَحُّر و تسلطي كه بر مباحثِ عقلِ نظري و حكمتِ نظري يافته ، واردِ مباحثِ عرفاني شده و آن ها را به هم مرتبط ساخته و از طرفي آنچه به مدد كشف و شهود برايش حاصل شده را مُبَرهَن و مُستَدل كرده است .

خالصی با یادآوری اینکه ملاصدرا در چند جاي اسفار تصريح مي كند كه حقايقِ عرفاني را بُرهاني كرده است و به همین دلیل در جهان اسلام گفته اند ملاصدرا منحصرا جامع برُهان و كشف و شهود است، گفت: از آثارِ ملاصدرا پيداست، بيشترِ كتاب هاي عرفاني كه به دو زبانِ تازي و پارسي نوشته شده را مطالعه كرده و از آراء صوفيانِ نامدار پيشين اطلاعِ كاملي داشته است.

این استاد دانشگاه با بیان اینکه ملاصدرا در كتاب ها و رساله هاي خود، به آراء صوفيان و عارفان بسيار استناد جُسته و از سخنان و نظرات و انديشه هاي آنان فراوان بهره بُرده است؛ گفت: اگر آنچه او از قولِ شيخِ اكبر محي الدين بن عربي و شيخ شهيد شهاب الدين سُهروردي ، نقل و بيان کرده است از آثارش استخراج شود، بي شك هريك كتابي پُر بَرگ و باری خواهد شد. علاوه بر اين دو بزرگ ، او از بسياري  اعاظم صوفيه نام مي بَرَد و به سخنان و انديشه هاي ايشان استناد مي جويد .

خالصی با بیان اینکه ملاصدرا در اسفار از بزرگان عرفان نظیر؛ خواجه عبدالله انصاري، ابوسعيد خراز، حلاج، ابن عطا، جنيد، ابوعبد الرحمن سُلمي و ..... و بیش از همه از ابن عربی نام برده و به تجلیل و تحلیل و تجزیه اندیشه‌های آنان پرداخته است، گفت:  صدرا در مفاتيح الغيب آن جا كه قولِ مُنكرانِ علمِ لَدُني كه موردِ اعتمادِ عارفان و سالكان است را بيان مي كند، به مُعارضان اعتراض كرده و مي گويد اين علم را بر سايرِ علوم ترجيح مي دهد.

این استاد دانشگاه با تاکید بر این نکته که، صدر المتألهين شيرازي در آثارِ خود هرجا فرصتي يافته و مناسبتي ديده از عرفان و معرفت شهودي و ترجيح آن بر ديگر علوم سخن به ميان آورده است، خاطرنشان کرد: مثلاً در مشاعر آن جا كه دربارة يكي از اساسي ترين و غامض ترين مسائلِ حِكمي و عرفاني يعني شُمول و سَرَيان حقيقتِ وجود سخن مي گويد ، معرفت و شناختِ آن را مخصوصِ عارفانِ راسخ مي داند .

وی با یادآوری اینکه، صدرا در همان كتاب در مشعر هفتم، آنجا كه از وجودِ مُنبَسِط و از شُمول و انبساطِ آن بر هياكل اعيان و ماهيّات بحث مي كند سخنِ عارفان را مي پذيرد، اضافه کرد: بالاتر و جالب تر از همه اين سخن اوست كه مي گويد " لا يعبد الله تعالي احد من خلائق هذا العالم الا العارف بالله بالحقيقه؛ در نظامِ هستي خداي متعال را كسي جز عارفِ راستين نمي شناسد" و در ادامه مي گويد كه  " و اما المحبه الخالصه لله تعالي من غير شرك فلا يتصور لغير العارف".

خالصی ادامه داد: شايد همين مسائل است كه كساني چون سيد حسين نصر، هانري كربَن و جيمز وينستون موريس را بر آن داشته تا ملاصدرا را اساساً متفكري باطني با تمايلاتِ شديدِ عرفاني بدانند و حكمت متعالية او را به Transcendent Theosophy  برگردانند كه از فَحواي آن بوي عرفان به مشام مي رسد .

او با یادآوری اینکه؛ نام كتابِ مشهورِ ملا صدرا اسفار اربعه نيز به شكلي يادآور اسفارِ چهار گانة سلوكِ صوفيان و عارفان است؛ گفت: سفر من الخلق الي الحق ، سفرفي الحق بالحق ، سفر من الحق الي الخلق و سفر بالحق في الخلق ، كه نقشة سلوك آنان را شكل مي دهد و در انديشة ملاصدرا به سمتِ تقدم وجود بر ماهيّت و تشكيكِ وجود، اتحادِ عاقل و معقول ، حركتِ جوهري و عالَمِ خيال پيش رفته است .

این استاد دانشگاه اضافه کرد: نكتة ديگر اين كه ملاصدرا در جاي جاي آثارش، به انكشافِ معنوي خود در حلِ بسياري از غوامضِ فلسفي اشاره مي كند؛ بدين معنا كه بسياري از مسائلِ عقلي و حِكَمي از طريقِ گشايشِ غيبي و الهاماتِ رباني بر وي معلوم گشته نه از طريقِ مُجادلاتِ كلامي و يا سياق فلسفي متعارف و از مكاشفاتِ عرفاني به علوم الحقيقه و حقايق البيان تعبير مي كند .

خالصی با اشاره به برخي از مسائلي كه از طريقِ كشف و شهود براي ملاصدرا محقق شده، با استناد به کتاب اسفار اربعه، این مسائل را شامل اتحاد عاقل و معقول، وحدتِ شخصي وجود، اصالتِ وجود، توحيد حق تعالي، نفي تناسخ و .... دانست و اضافه کرد: ملاصدرا در بخشی از مقدمة اسفار مي نويسد "زمانِ مَديدي در انزوا و گوشه گيري به سر مي بردم و به سوي مُسبب الاسباب تضرع فراواني داشتم تا اين كه جانم مُشتعل گشت و انوار ملكوت بر قلبم سرازير شد و بر اسراري آگاهي يافتم كه تا كنون اطلاعي از آن ها نداشتم و رموزي بر من مُنكَشِف شد كه با برهان مَكشوف نشده بود ، بلكه آنچه از اسرار الهي و حقايقِ رباني را كه قبلاً با بُرهان آموخته بودم ، با حقايقِ افزون تري بالمشاهده و عيان ديدم . آنگاه عقل ، راحتي و سكون يافت".

معاون فرهنگی جهاددانشگاهی استان فارس خاطرنشان کرد که ملاصدرا در کتاب اسفار اربعه و در مورد انتقالِ از اصالتِ ماهيّت به اصالتِ وجود نيز مي گويد كه او قبلاً سخت از اصالتِ ماهيّت و اعتباريّتِ وجود دفاع مي كرده تا اين كه با هدايتِ الهي، اصالتِ وجود بر او كشف مي شود .

این پژوهشگر و نویسنده همچنین گفت: ملاصدرا در بابِ اتحادِ عاقل و معقول مي نويسد" اين مسئله از غامض ترين مسائلِ حِكمي است كه كسي از حُكماي اسلام آن را حل نكرده تا اين كه او رو سوي پروردگار مي آورد و خداوند ، حقيقتِ اين باب را به او افاضه مي كند ". يا در مسائل القدسيه پس از طرح اصول فكري خود مي گويد كه وي به اين مسائل قدسي از راه فلسفة متعارف يا مجادلاتِ كلامي نرسيده  بلكه اين ها از واردات كشفي نوري است كه بر قلبش تابيده است .

خالصی با بیان اینکه " م كاشفه" يك اصطلاح معرفت شناختي عرفاني و نوعي ايضاحِ دروني است؛ گفت: مسئلة ديگري كه در همين موضوع بايد به آن اشاره كرد بهره برداري هاي بسيارِ ملاصدرا از انديشه ها و افكار محي الدين ابن عربي است كه نمايندة بارز و سرشناس عرفان اسلامي به شمار مي رود و او را به راستي استادِ مُسلَّم و راستين نهضتِ تصوفِ ديني در جهانِ اسلام مي دانند.

این استاد دانشگاه گفت: ملاصدرا از ابن عربي با خضوع و خشوعِ تام، نام مي بَرَد و در آثارش  وي را به صفاتي توصيف كرده كه دقت در هريك از آنها، جايگاهِ ابن عربي را در نظامِ فكري ملاصدرا نشان مي دهد. توصیفاتی نظیر شيخِ عارفِ صمداني ربّاني، شيخِ ما، شيخِ عارفِ متأله، شيخ كاملِ قدوه المكاشفين شيخِ عارف، شيخِ سبحاني، شيخِ اكبر و شيخِ محقق.

خالصی گفت: غالب ِ آثارِ ملاصدرا به خصوص اسفار ناظر به مُبَرهَن ساختنِ حقايقي است كه ابنِ عربي از طريقِ كشف و شهود بدان دست يافته است از اين رو برخي از محققان كتابِ اسفار را به منزلة شرحي بر فصوص الحكم و فتوحاتِ مكية ابن عربي مي دانند.

این پژوهشگر و محقق تاکید کرد: حق آنست كه افكارِ عرفا به خصوص ابن عربي  در ملاصدرا به گونه اي تأثير عميق نهاده كه وي در حل بسياري از معارفِ الهيه از آنها استمداد جُسته است؛ به عنوان نمونه در اواخرِ سفر نفسِ اسفار، ملاصدرا، ابن عربي را مردِ ميدانِ مسائلِ مربوط به عوالم و نشآتِ بعد از موت مي داند؛ مسائلي كه حل آن ها، جز از طريقِ شهود و استفاده از مِشكاتِ اهلِ عرفان ميسر نيست و عقل نظري هرچند قوي باشد از ادراك آن مسائل عاجز است .

خالصی با بیان اینکه " ملاصدرا، محي الدين را يك مرشد و معلم كامل و انسانِ الهي تمام عيار مي داند؛ برخي از تأثيراتِ ابن عربي بر ملاصدرا را شامل؛ مباحث مربوط به مبدأ و معاد، مباحث مربوط به عليّت و معلوليّت، مسئلة اصالت وجود، مسئلة وحدتِ وجود، مسئلة تشكيكِ وجود، حركتِ جوهري، اثباتِ علم تفصيلي باري با استناد به قاعدة بسيط الحقيقه، مطالبِ مربوط به نفس ، مباحثِ اتحادِ عاقل و معقول و وجود ذهني ، حدوثِ و قِدَمِ عالم ، مَعادِ جسماني و روحاني، عنوان کرد و گفت: پرداختن به اين موضوع گسترده در اين مختصر نمي گنجد ، ديگران به آن پرداخته اند و فرصتي نيز اگر فراهم شود در نشستي ديگر بدان من نيز خواهم پرداخت .......

به گزارش ایسنا، مشروح سخنرانی دکتر محمدرضا خالصی، در خصوص ملاصدرا و اندیشه‌های او، در لینک پیوست قابل مطالعه و پیگیری است.

  • در زمینه انتشار نظرات مخاطبان رعایت چند مورد ضروری است:
  • -لطفا نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • -«ایسنا» مجاز به ویرایش ادبی نظرات مخاطبان است.
  • - ایسنا از انتشار نظراتی که حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های دین مبین اسلام باشد معذور است.
  • - نظرات پس از تأیید مدیر بخش مربوطه منتشر می‌شود.

نظرات

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.