• سه‌شنبه / ۱۳ آبان ۱۳۹۳ / ۱۴:۵۴
  • دسته‌بندی: گیلان
  • کد خبر: gilan-76652

تعزيه يكي از ریشه دارترین مناسك مذهبی و فرهنگی

شبیه گردانی یا شبیه خوانی یا تعزیه نمایشی است در اصل بر پایه قصه‌ها و روایات مربوط به زندگی و مصائب خاندان پیامبر اسلام و خصوصا وقایع و فجایعی كه در محرم سال 61 هجری در كربلا برای حسین(ع) و خاندانش پیش آمد.

به گزارش خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا) – منطقه گيلان، كربلا تنها یك مكان نیست. كربلا به واسطه عاشورای حسین است كه كربلا می‌شود و باز به خاطر اوست كه فرهنگ تعزیت عاشورایی ادامه پیدا می‌كند. بی‌گمان از ریشه دارترین مناسك مذهبی و فرهنگی ما در دهه اول محرم است. پدیده‌ای كه مردم نه در آن سرما و گرما می‌شناسند و نه مصایب و سختی، پدیده‌ای كه از دل جامعه بیرون می‌آید و بی‌هیچ برنامه‌ریزی حكومتی سال‌هاست كه باشكوه اجرا می‌شود به گونه‌ای كه دیگر عاشورا بخشی از فرهنگ دیرینه ماست.

ذهن خلاق ایرانی هر دم بازآفرینی خلاقانه‌ای دارد. تعزیه دلیلی بر این مدعاست، سوگواری نمایشی كه در نوع خود بی‌بدیل و دارای ویژگی‌های درخشانی است. كمااینكه فاصله گذاری كه از تكنیك‌های نوین نمایشی بوده، از بسیاری گذشته در تعزیه رواج داشته است. بیان اغراق‌آمیز و یكسره نمایشی كه از ذهن بكر و بدوی و بدون الهام گرفتن از منبعی خاص از ویژگی‌های این نوع خاص نمایشی است. تلفیق موسیقی و حركات موزون، لحظات احساسی تعویض پرده‌ها همه و همه دنیایی است بیكران كه درك آن در هر دوره، خود زمان می‌طلبد.

شبیه گردانی یا شبیه خوانی یا تعزیه نمایشی است در اصل بر پایه قصه‌ها و روایات مربوط به زندگی و مصائب خاندان پیامبر اسلام و خصوصا وقایع و فجایعی كه در محرم سال 61 هجری در كربلا برای حسین(ع) و خاندانش پیش آمد. ولی بزودی گسترش یافت و همه جنبه‌های داستانی و تفننی فرهنگ مردم را شامل شد.

براساس تحقيقات و پژوهش‌هاي تاريخي، تعزيه خواني و شبيه خواني از عهد باستان در ايران مرسوم بوده و ايرانيان از عهد كهن با نمايش آيين‌هاي مذهبي زمينه و بستر شكل‌گيري تعزيه در دوره‌هاي بعد را مهيا كرده‌اند، مهم‌ترين و اصلي‌ترين آئين‌هاي باستاني «مصائب ميترا» و «سوگ سياوش» بوده است، ايرانيان مهرپرست به هنگام برگزاري مناسك آييني خود واقعه «مصايب ميترا» را نيز به نمايش در مي‌آوردند. در اين نمايش چند تن از نقش آفرينان صورتك‌هايي بر چهره خود مي‌زدند و روي سكويي كه پيروان آيين مهري براي نيايش‌هاي مذهبي ساخته بودند، مي‌رفتند و همراه نمايش، واقعه مصائب مهر را نشان مي‌دادند و همچنين در سال مرگ سياوش، مردم بخارا همراه آيين سوگواري سياوش، شهادت او را نمايش مي‌دادند، در اين نمايش شبيه سياوش را مي‌ساختند و در عماري يا محملي مي‌گذاشتند؛ اين عمار يا محمل را كه چهار سويش باز بود روي دوش مي‌گرفتند و مويه كنان و سينه زنان در گذرگاه‌ها مي‌گرداندند.

ايرانيان شيعه نيز در ساختن تعزيه و به نمايش درآوردن واقعه‌هاي كربلا و حديث مصائب سيدالشهدا به سنت نمايش‌هاي آييني ايرانيان قديم و شيوه اجراي مناسك و آيين‌هاي آنان و پاره‌اي از عناصر اسطوره‌اي و حماسي سازنده نمايش‌هاي آييني نظر داشته‌اند؛ يكي از نويسندگان مصري معتقد است كه ايرانيان با پيش زمينه هنر تئاتر كه در جامعه‌شان داشتند، توانستند از شهادت حضرت امام حسين(ع) و اصحابش درام‌هاي مذهبي بيافرينند در صورتي كه عرب‌ها هيچگاه به این انديشه نيفتادند كه از اين وقايع بهره بگيرند، زيرا در ميانشان هنر نمايش، سنت نبود.

اوج و نماد تعزيه در ايران بر بنياد وقايع كربلا يعني نبرد اوليا با اشقيا و شهادت مظلومانه امام حسين(ع) در يك نمايش ماوا گرفت و به صورت تعزيه جلوه‌گر شده است گرچه در آغاز، بسياري از فقيهان سنت‌گرا با شبيه و تشبيه و تعزيه خواني مخالفت مي‌كردند و به لباس معصومان درآمدن و در نقش آنان ظاهر شدن و شبيه درآوردن‌هاي مذهبي را گناه و اهانت به ساحت مقدس ائمه اطهار(ع) مي‌دانستند. اين گروه روحاني معتقد بودند كه نبايد به قصد عزاداري براي سيدالشهداء و اهل بيت(ع) و ياران او و انجام دادن هر كار ثواب يا منتخب به كاري ناشايست و حرام دست زد.

اما با توجه به زمينه و پيشينه تعزيه در ايران و علاقه توده مردم ديندار و متعصب كوچه و بازار در جامعه ايران جا افتاد و علاقه توده مردم ديندار شيعه را به سوي خود كشانيد، روحانيون سنت‌گرا با مشاهده شور هيجان مردم به حضور در مجالس تعزيه خواني، دريافت تاثير شديد نمايش مصائب ائمه بر عامه مردم و نزديك كردن بيش از پيش مردم به مذهب و دستگاه مذهبي، دست از مخالفت كشيدند و رفته رفته به پذيرش تعزيه تن در دادند و تعزيه خواني را با رعايت شرايطي مجاز و شرعی دانستند؛ بنابراين تعزيه خواني در پي مراسم دسته گرداني‌هاي مذهبي در دهه اول محرم و دهه آخر صفر پديد آمد و با اين مراسم آميخت و همراه شد و تعزيه خوانان كه گروهي از عامه مردم بودند، داستان مصائب و آلام شخصيت‌هاي مذهبي و حماسه‌هاي قهرماني شهيدان كربلا را كه پيش از آن در مقتل نامه‌ها و سوكچامه‌ها روايت شده بود و از زبان مرثيه گويان و روضه خوانان و مداحان نقل مي‌شد، همچون نقالان با استفاده از هنر بيان و تقليد به نمايش در آوردند. از اين زمان كه احتمالا اواخر دوره صفوي بايد باشد، تعزيه خواني همچون نمايش آييني-مذهبي، در عرصه هنر ايران آشكار شد و تحول تعزيه از حوزه بسته خود هرگز از دين و مذهب دور نساخت و ارتباط آن را با روحيه و اعتقادات فرهنگي – مذهبي مردم حفظ كرد و حفظ اين ارتباط به تعزيه كمك كرد تا جايگاه و مقامش را همواره در جامعه سنتي – مذهبي ايران نگه دارد.

تعزیه یا شبیه‌خوانى در اصل نمایشى است برپایه قصه‌ها و روایات مربوط به زندگى و مصائب خاندان پیامبر اسلام و بخصوص وقایع ماه محرم سال 61 هجرى در کربلا براى امام حسین (ع) و خاندانش. ابتدا دسته‌هایى وجود داشتند که از برابر تماشاچیان مى‌گذشتند و با سینه زدن، زنجیر زدن و کوبیدن سنج و نظایر آن و حمل نشانه‌ها و علم‌ها و نیز هم‌آوازى و هم‌سرایى در خواندن نوحه، ماجراى کربلا را به مردم یادآورى مى‌کردند. در مرحله بعد آوازها کمتر شد و نشانه‌ها بیشتر و یکى دو واقعه‌خوان ماجراى کربلا را نقل مى‌کردند و سنج و طبل و نوجه آنها را همراهى مى‌کرد. چندى بعد، تعدادى از نقالان، چند شبیه یا لباس‌هاى نزدیک به واقعیت، مصائب خود را شرح مى‌دادند. در مرحله بعد، شبیه‌ها با هم گفت و شنود مى‌کردند. بعد بازیگران پدید می آمدند.

تعزیه در حین جستجوی شكل نهایی خود فراوان از مایه و سبك نقالی كمك گرفت. جالب است كه هنوز هم می توان دو روش مشخص نقالی را در تعزیه تشخیص داد. بیان غمناك آوازی در دستگاه‌های معین موسیقی ایرانی كه مظلوم خوان‌ها به كار می‌برند بازمانده نقالی حماسی است.

تعزیه تنها نشان دهنده یك قصه مذهبی ساده نیست، محور اصلی این نمایش ها ماجرای تسلیم و زندگی در برابر پایداری و نابودی است. جنگ خیر و شر یا حق و ناحق و ایستادگی به خاطر اعتقاد به عدالت آسمانی مطرح است و قهرمانان نمایش نابودی را بر زندگی در زیر سلطه غاصبان و جابران ترجیح می دهند.

مهمترین ویژگی تعزیه همان طور كه گفته شد فاصله گذاری و آگاهی شخصیت های قصه از سرنوشتشان است. آگاه بودن اشقیا نسبت به شقی بودن خود و معصوم بودن خاندان پیامبر(ص).

در شهرهای گیلان تعزیه خوان‌ها محلی هستند

در گیلان تعزیه خوانی هم در روزهای سوگواری حضرت امام حسین(ع)، در ماه محرم و نیز در برخی از ماه‌ها برگزار می‌شود به ویژه در روستاها دو ماه آخر تابستان و فصل پایان کار و فعالیت‌های زراعی، هنگام رواج تعزیه خوانی است. اما به جهت نقش اصلی و محوری تعزیه به عنوان بخشی از مراسم سوگواری ماه محرم، در این مقوله و در شمار مراسم سال قمری آورده می‌شود. تعزیه خوانی در گیلان از جهت روش، شیوه اجرا و نوع تعزیه نامه زیر نفوذ و تاثیر قزوین است.

 در شهرهای گیلان تعزیه خوان‌ها محلی هستند و گروه‌های تعزیه خوان گیلان تا شهرها و روستاهای جلگه‌ای مازندران نیز می‌روند؛‌ در قسمت‌های کوهستانی، تعزیه‌های ایام ماه محرم اغلب از سوی افراد محلی خوانده می‌شود و در غیر ماه محرم گروه‌های تعزیه خوان طالقانی و قزوینی نیز به این حدود می‌آیند. در گیلان مکان خاصی که برای خواندن تعزیه ساخته شده باشد، وجود ندارد و فضای باز جلوی مسجدها را «تکیه» می‌نامند و مجالس تعزیه در آنجا برگزار می‌شود، «تکیه سردار معتمد در شهر سنگر» و «تکیه چارده» از تکیه‌های مشهور هستند.

در گذشته جاهایی که چند تکیه وجود داشت، گاهی یک تعزیه را چند قسمت می‌کردند و هر قسمت را در یک تکیه اجرا می‌کردند و مردم هم به دنبال تعزیه خوان‌ها از یک تکیه به تکیه دیگر می‌رفتند، تا بقیه تعزیه را تماشا کنند.

در لاهیجان که هشت تکیه داشت، این شکل تعزیه خوانی از قدیم معمول بود، اما تعزیه خوانی به شکل متحرک، آن‌طور که در شهرهای مرکزی ایران رواج داشته و صحنه‌های مختلف و متعدد یک مجلس تعزیه به صورت عبوری خوانده می‌شود در گیلان معمول نبوده است.

مجلس تعزیه خوانی معمولا یک یا چند بانی دارد، بانی ممکن است هر ساله ثابت باشد و یا اینکه برحسب مورد، کسی یا کسانی بانی شوند و مخارج برگزاری تعزیه را بپردازند. مجالس تعزیه دهه اول ماه محرم در شهرها همیشه بانی‌های ثابت داشته که در قدیم معمولا مالکان و بازرگانان عمده بوده‌اند، دور زدن و پول جمع کردن در تعزیه‌هایی که بانی دارند، معمول نیست و به طور کلی در تعزیه خوانی گذشته گیلان وجود نداشته است.

به مرور از دهه‌های پیش این شیوه که از سوی گروه‌های تعزیه خوان غیر بومی و در فصولی غیر از ایام محرم عمل می‌شد، در میان گیلانی‌ها نیز معمول شده است تا زمانی که مالکان و بازرگانان بانی تعزیه خوانی بودند، اثاث و لوازم این نمایش مذهبی را نیز خود تهیه می‌کردند اما در تغییرات اجتماعی دو سه دهه گذشته به تدریج این امر بر عهده قشرهای دیگر جامعه قرار گرفت و گروه‌های تعزیه خوان مجبور شدند خود وسایل و لوازم کار خود را فراهم کنند.

در گیلان علاوه بر مجالس عمومی تعزیه خوانی، مجالس خاص زنانه هم وجود داشته است و زن‌ها نیز مانند تعزیه خوانان مرد از لباس و ابزار و وسایل رزمی استفاده می‌کردند، این مجالس معمولا در خانه‌‌ها و در محیط‌های بسته برگزار می‌شد.

در اين استان تعزیه نامه‌ها یا نسخه‌های تعزیه به زبان فارسی است، اما در برخی قسمت‌های آن بیت‌هایی به زبان گیلکی آمده است. در قسمت غرب گیلان تعزیه نامه‌ها یا نسخه‌های ترکی نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد و به طور کلی در قسمت غرب و حوزه تالش تعزیه خوانی به نسبت سایر قسمت‌های گیلان رواج کمتری دارد.

صاحبان نقش‌ها در یک گروه تعزیه خوانی مثل هر جای دیگر شامل امام خوان، زنانه خوان، شهادت خوان، علی اکبر خوان، شمر خوان و وردست مخالف یا تخت خوان است؛‌ بچه‌ها تا حدود دوازده تا سیزده سالگی «بچه خوان» به شمار می‌آیند، از آن پس اگر صدای خوشی داشته باشند «علی اکبر خوان» و سپس «شهادت خوان» و در سنین بالا «امام خوان» می‌شوند، در غیر این صورت بچه خوان «وردست مخالف خوان» می‌شوند و پس از آن اگر صدای پرطنین، خشن و پرهیجان و رسایی داشته باشند «شمر خوان» و گرنه «تخت خوان» می‌شوند که در نقش یزید، ابن سعد و ... ظاهر می‌شوند.

سرپرست گروه تعزیه خوان «میرزا» نامیده می‌شود و باید از تعزیه خوانان با تجربه و کارآزموده باشد. میرزا، تعزیه گردان هم هست، نقش افراد را او تعیین می‌کند و اگر نسخه خوان یا ایفاگر نقشی را کم داشته باشد، پیش از شروع برنامه تعزیه در تدارک یافتن و جبران کمبودها و تکمیل افراد گروه برمی‌آید.

به هر حال هنر تعزیه در گذشت زمان تغییراتى را به خود دیده اما هنوز هم جزو اصیل ترین و پرسابقه‌ترین هنرهای ایرانی و اسلامی‌ مردمان این سرزمین است؛‌ در استان‌های مختلف از شمالی‌ترین شهرها و روستاهای کشور تا جنوبی‌ترین آن‌ها و از پهنه کویر تا حاشیه‌های زاگرس و البرز و از دریای خزر تا خلیج فارس در ایام محرم تعزیه برگزار می‌شود.

اجرای مراسم تعزیه و شبیه خوانی از جلوه‌های سوگواری‌های مردم است، بررسی‌های تاریخی مؤید آن است که این سوگنامه نمایشی، نوع تکامل یافته‌ای از دسته های سینه زنی، مرثیه خوانی و نوحه سرایی است.

 

  • در زمینه انتشار نظرات مخاطبان رعایت چند مورد ضروری است:
  • -لطفا نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • -«ایسنا» مجاز به ویرایش ادبی نظرات مخاطبان است.
  • - ایسنا از انتشار نظراتی که حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های دین مبین اسلام باشد معذور است.
  • - نظرات پس از تأیید مدیر بخش مربوطه منتشر می‌شود.

نظرات

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.