• یکشنبه / ۲ دی ۱۳۹۷ / ۱۳:۴۸
  • دسته‌بندی: مرکزی
  • کد خبر: markazi-96984
  • خبرنگار : 50210

/یادداشت/

"اراک" یادگار طراحی شهری در دوره قاجار

IMAGE635185490041164334
محسن کریمی – دانشجوی دکتری باستان شناسی دانشگاه محقق اردبیلی، معاون میراث فرهنگی استان مرکزی


خبرگزاری دانشجویان ایران(ایسنا) – منطقه مرکزی


تحولات مهمی که در دوره قاجاریه در زمینه های سیاسی، اجتماعی و هنری به وجود آمد دستاورد گسترش ارتباطات و تماس ایران با جامعه غرب بود. هنر معماری و شهرسازی نیز همچون سایر شئونات زندگی در آن دوره کم و بیش تحت تأثیر فرهنگ و تمدن اروپا قرار گرفت، اما این تنها ویژگی معماری این دوره نیست. دستاوردهای معماری عصر قاجار تاکنون مورد بحث محافل علمی و هنری بوده است. برخی از محققین این دوره را دوران انحطاط معماری ایران و برخی دیگر آن را دوران ایجاد سبکی جدید در معماری با نام معماری دوران قاجار می نامند .

معماری اوایل دوره قاجار که به معماری پیش از دوره ناصری نیز مشهور است ادامه دهنده شیوه معماری زندیه است. این دوره را می­ توان ادامه و تکمیل مفاهیم و الگوهای معماری ایرانی دانست( پارسی ، معمار 51 : 90) . در این دوره بناهای بسیاری ساخته شده و بخصوص در دوره فتحعلی شاه امکان نوآوری به وجود آمد. در این زمان استعدادهای تازه کشف شد و راه های جدیدی برای معماری به وجود آمد .

یکی از نمونه های بارز این نوآوری در معماری و شهرسازی، احداث شهر سلطان آباد( اراک امروزی ) است. احداث این شهر در دوره فتحعلی شاه قاجار بیانگر خلاقیت قابل توجه در شهرسازی از پیش طراحی شده است .

عامل اقتصادی( تولید محصولات کشاورزی و تولید و صادرات فرش به ویژه فرش ساروق ) و نیز عامل سیاسی _ نظامی ( ناامنی و شورش های متعدد علیه حکومت مرکزی ) علل اساسی ایجاد شهر سلطان آباد در این دوره است .

بارزترین وجه تمایز شهر جدید سلطان آباد که امروزه بافت تاریخی شهر اراک را تشکیل می ­دهد، با اکثر شهر های ایران ، ساخت و سازمان کالبدی – فضایی غیر ارگانیک آن است . بافت تاریخی اراک ویژگی­های معماری و شهرسازی قابل توجهی را در خود جای داده و الگوی مناسبی در شهرسازی اسلامی قلمداد می­شود .

وجه تسمیه و تاریخچه اراک

پیش از پرداختن به ویژگی های بافت تاریخی سلطان آباد ضروری است به تاریخچه، وجه تسمیه و علل بنای شهر سلطان آباد پرداخته شود .

شهر اراک در طول حیات دویست و اندی ساله خود با نام های قلعه سلطان آباد، سلطان آباد، شهر نو، عراق و اراک شناخته می­ شده است .

سلطان آباد نامی است که یوسف خان گرجی حاکم و فرمانده سپاه پیاده نظام دوره فتحعلی شاه به نام وی بر این شهر نهاد و اراک از هنگام افتتاح راه آهن سراسری به این شهر اطلاق شد. نام این شهر ابتدا قلعه سلطان آباد بود و پس از آن به نام سلطان آباد، آنگاه عراق و سرانجام در سال 1316 شمسی که راه آهن سراسری شروع به کار کرد به اراک مبدل شد( محتاط ، 1368 : 32 ) .

در مورد ریشه شناسی واژه عراق مرحوم استاد محمدرضا محتاط می­ نویسد: عراق واژه­ ای ست تازی که معرب اراک است. معنی عراق لب آب و کرانه دریاست. در زبان فارسی کلمات گوناگونی است که به شکل عربی تغییر یافته اند، مانند اشک آباد که به عشق آباد تبدیل شده است یا کاشان، ولاشگرد و میلاگرد که در زبان عربی به قاشان، ولاشجرد و میلاجرد تبدیل شده اند. به این شکل که دو حرف از این کلمات تغییر یافته است و الف به عین و کاف به قاف مبدل گشته است لذا امکان دارد که واژه اراک طبق همان شیوه و روش تبدیل به عراق شده باشد ( محتاط ، 1368 : 14-16 ) .

همچنین آمده است که " ارائک " جمع " اریکه " و اریکه معرب شده " اراکا " است و اراک به فتح کاف در فارسی در مرتبه اول به معنی تخت پادشاهی و به معنای پایتخت است و در مرتبه دوم به معنی استان آمده است . ( نوبخت ، 1352: 106 )

از آنجا که محل احداث این شهر در گذشته بخشی از منطقه عراق عجم و ایالت جبال بوده است در ابتدا ضروری است نظری به تاریخچه این منطقه بیفکنیم. از قرون اول اسلامی به منطقه وسیع ماد بزرگ جبال می ­گفتند، در مقابل واژه کوهستان؛ و در قرن دوم اسلامی به ناحیه بین همدان، ری و اصفهان عراق نام نهادند. اعراب پس از تسلط بر حکومت ساسانی، تیسفون و دیگر بخش­ هایی از ایران که اطراف پایتخت ساسانی بودند، یعنی نواحی بین دو رود دجله و فرات( بین النهرین ) را عراق نام نهادند. بنابراین در قلمرو آن روزِ حکومت تازیان دو عراق وجود داشت که به آنها عراقین و قسمت کوهستان و جبال را عراق عجم می­گفتند. این منطقه همیشه دارای حاکمی جداگانه بوده و سلطان العراقین لقب حاکمین منطقه عراق عرب و عجم بوده است.  در زمان یاقوت کلمه عراق عجم اصطلاح جدیدی بوده است ولی از آن زمان به بعد عراق عجم به جای منطقه جبال به کار رفته است تا اینکه در قرن هشتم هجری حمدالله مستوفی در نزهه القلوب از عراق عجم رسماً یاد نموده است و مشخصات آن را ذکر می­ کند؛ اصولاً در هیچ جا نام جبال را به کار نبرده است و از این رو می­ توان چنین اندیشید که ظاهراً پس از حمله مغول نام ایالت جبال به ایالت عراق عجم تغییر کرده است. ( محتاط ، 1368 : 16-17 )

تا زمان نگارش سفرنامه عراق عجم توسط ناصرالدین شاه، منطقه وسیعی از بلاد مرکزی ایران به نام عراق عجم شهرت داشته است که تا قبل از قرن ششم هجری در نزد جغرافی نویسان به منطقه جبال مشهور بوده است ولی از آن به بعد به نام عراق عجم نامیده شد. علت این امر آن است که در نیمه دوم قرن پنجم سلجوقیان بر تمام مغرب ایران استیلا یافتند و همدان را پایتخت خود قرار دادند. نفوذ و استیلای آنان تا بین النهرین مقر خلافت عباسی نیز می رسید ( محتاط ، 1368 : 24 ).

در مکارم الاثار ذیل کلمه عراق چنین آمده است : " عراق ناحیه ایست معروف در ایران که در اصل اراک به فتح همزه و راء مهمله و الف و کاف در آخر بوده و بعد از آن کاف را بدل به قاف نموده و برای تمیز از ناحیه عراق عرب واقع در بین النهرین آن را عراق عرب و این را عراق عجم می گویند و صاحب عنوان از این عراق عجم است که قاعده آن شهر سلطان آباد است"( میرزا محمد علی  ، ]بی تا[ : 114 )

تاریخ بنای شهر سلطان­ آباد  طبق سنگ نوشته سر در بازار تاریخی اراک و جلو مدرسه سپهداری که هر دو از بین رفته اند جمله " نمود یوسف ثانی بنای مصر جدید " است که با حساب جمل برابر 1231 هجری قمری و 1808 میلادی است( محتاط ، 1368 : 31 ) .

علل بنای شهر اراک

1. علت سیاسی - نظامی
در زمان فتحعلیشاه ولایت عراق شاهد ناامنی و شورش­های متعدد اهالی فراهان، گلپایگان و مشک آباد علیه حکومت قاجاریه بود. وی برای مقابله با این شورش ها و سازماندهی قوای چریکی ایران در منطقه هیأت موسیو گاردان فرانسوی را به همراه یوسف خان گرجی، سپهدار لشگر جدید­التأسیس عراق، به این منطقه اعزام کرد و به آنها مأموریت داد که آرامش و امنیت را به این منطقه بازگردانند. از آنجا که تدارک نیروهای نظامی و هدایت امور قشونی منطقه به یک مرکز خدماتی و تدارکاتی نیاز داشت، سپهدار نیز ایجاد مرکزی مستحکم و پرجمعیت را برای حصول به این منظور ضروری دانست. لذا در 1227 ه. ق به استدعای سپهدار و موافقت فتحعلیشاه "ذلف آباد " را که مرکز مخالفان حکومت قاجار بود با خاک یکسان کرد و جمعیت آن را قلع و قمع و پراکنده کرد. پس از آن به فکر ایجاد شهری در خور مرکزیت منطقه و محل حکومت عراق افتاد. سپهدار در نقاط آخر محال فراهان و اول خاک کزاز مکان شهر جدید را انتخاب کرد . (نقش سپهر پارسه ، 1385 : 12- 13 )

در محل احداث شهر فعلی اراک آنگونه که استاد ابراهیم دهگان نیز به آن اشاره دارد در گذشته روستایی با نام "  دسکرده " یا " دستجرده " وجود داشته است که بنا به اظهار نظر برخی مورخین در اثر حمله مغول از بین رفته و در اوایل دوره زندیه 9 روستا یا قلعه در محل ده یا شهر سابق ساخته شده است که اسامی آنها بدین قرار است : 1- قلعه قادر 2- قلعه نو 3- قلعه طهماسب 4- قلعه بابا خان 5- قلعه آ سمیع 6- ده حصار 7- ده کهنه 8- قلعه سلیم 9- ده آزاد مراد آباد . این نه قلعه یا روستا در دو طرف رودخانه شهر در ضلع جنوبی اراک بوده اند ( محتاط ، 1368 : 30 )

استاد ابراهیم دهگان در کتاب تاریخ اراک می­ نویسد : " در محل فعلی شهر اراک ده بزرگی به نام دستجرده وجود داشته است و از آثار آن ده قناتی به نام قنات ده که در جنوب اراک جاری است باقیمانده است. تاریخ خرابی دستجرده تاکنون معلوم نشده است و عده­ای این خرابی را هم به حساب خرابی­ های افاغنه می گذارند " ( دهگان ، 1330 (

از آنجا که ساکنان این قلعه ها با هم در تعارض بوده­اند و همواره مشکلات و ناامنی هایی را در ولایت عراق به وجود می آوردند، سپهدار، قلاع پیشگفته را ویران و جمعیت آن را به شهر جدیدی که قبلاً پیش ­بینی کرده بود کوچانید و در این امر رقابت­ ها و اختلافات میان آنها را مد نظر قرار داد و ساکنان قلعه­ های حصار، سلیم و آزادمرادآباد را در قسمت­های غربی و جماعت قلعه­ های طهماسب، قلعه نو و خان بابا خان را در قسمت­های شرقی قلعه جدید سلطان آباد جای داد و به این ترتیب ابتدا قلعه سلطان آباد با دو محله " حصار " در غرب و " قلعه " در شرق به وجود آمد (نقش سپهر پارسه ، 1385 : 13 )

آنگونه که گذشت شهر سلطان آباد بنا بر انگیزه های سیاسی و نظامی تأسیس شد و در فاصله دهه­ های 1230 تا 1270 ه . ق نقش اصلی شهر نظامی بود، زیرا تا این سال محل سکونت سپهدار عراق بود و برای حکومت، از جنبه نظامی – سیاسی اهمیت داشت (نقش سپهر پارسه ، 1385 : 16 )

2 . علت اقتصادی
عامل دیگر در تأسیس شهر سلطان آباد عامل اقتصادی بود . مرغوبیت محصولات کشاورزی منطقه عراق و نیز شهرت جهانی فرش ساروق و نیاز به ایجاد مرکزی برای فروش محصولات کشاورزی انگیزه های اصلی ایجاد شهر از لحاظ اقتصادی بودند که همین امر پیش زمینه شکوفایی اقتصادی در سالهای بعد از 1270 ه . ق شد. این شکوفایی اقتصادی حاصل توسعه تجارت و حضور کمپانی های خارجی تولید و صادرات فرش و ایجاد بنگاه های اقتصادی جدید نظیر هتل های متعدد همچون گراند هتل و...  بود .

از سوی دیگر جمع آوری مالیات بخصوص صنعت فرش حائز اهمیت بود بطوریکه پس از مدت کوتاهی که از بنای شهر گذشت حدود 30 کمپانی خارجی که از همه مهمتر کمپانی زیگلر انگلستان بود که مرکز آن در منچستر و شعبه آن در سلطان آباد دایر بود و پس از مدتی اداره گمرک جهت تسهیل امر صادرات در شهر به وجود آمد به طوریکه طبق نوشته ظل­ السلطان حاکم عراق در سال حدود دویست هزار لیره ارز به خاطر صادرات فرش وارد این شهر می شده است ( محتاط ، 1368 : 29 )

بدین گونه شهری احداث شد که ویژگی­ های معماری و شهرسازی قابل توجهی را در خود جای داد و الگوی مناسبی در شهر سازی اسلامی قلمداد می­ شود .

ویژگی­ های بافت تاریخی شهر اراک

بافت تاریخی شهر اراک ( قلعه سلطان آباد ) در دوره اول معماری عصر قاجار با استفاده از طرحی از پیش تعیین شده و به صورت شطرنجی با تلفیقی از ویژگی­ های معماری ایرانی- اسلامی و نیز نیازها و مقتضیات زمان تأسیس گردید .

بارز ترین وجه تمایز شهر جدید سلطان آباد (که امروزه بافت تاریخی شهر اراک را تشکیل می­دهد) با اکثر شهر های ایران، ساخت و سازمان کالبدی – فضایی غیر ارگانیک است . این شهر در بدو تأسیس به شکل قلعه ­ای نظامی با تمام اجزاء و عناصر شهر یکجا طراحی و در زمینی مستطیل شکل به طول 850 متر و عرض حدود 600 متر بنا شده است. در طرح اولیه سلطان آباد به کارکردهای اساسی شهر توجه کافی شده و در جوابگویی به سکونت راحت و امن طبقات مختلف اجتماعی، تجهیز اقتصادی و خدماتی شهر و ارتباطات و حرکت انسان و کالا که لازمه تداوم حیات شهر بود، توجه خاص مبذول شد و عناصر شهری اعم از بازار، مسجد جامع، ارگ حکومتی، محلات مسکونی، معابر و فضاها و تأسیسات عمومی به نحوی مطلوب در شهر ایجاد شد.

از این رو مشخصه اصلی سلطان آباد یکپارچگی و همبستگی سازمان فضایی و کارکردی بود و اجزاء و عناصر آن با یکدیگر تعادل داشت و به لحاظ معماری هماهنگ با اقلیم منطقه و تا حدودی متناسب با ویژگی ای فرهنگی و تاریخی مردمانی بود که از  9 قلعه پیشگفته به شهر جدید کوچ داده شده بودند . سطح شهر به 48 قطعه نسبتاٌ برابر تقسیم شده بود که به وسیله 5 کوچه شمالی – جنوبی و 7 کوچه شرقی – غربی کاملاً مستقیم و موازی به عرض تقریبی 5 متر به یکدیگر مرتبط بوده و فضاهای مسکونی را به بازار و سایر قسمت­ ها و شریان­ های ارتباطی شهر متصل می­کرده است (نقش سپهر پارسه ، 1385 : 15 )

http://markazi.isna.ir/Files/News/Image/139710/166934.jpg
نقشه شهر اراک مربوط به سال 1851 م . منسوب به چریکف روسی
 ( منبع عکس : طرح مرمت و ساماندهی بافت تاریخی شهر اراک ، مهندسین مشاور نقش سپهر پارسه 24 )

از منظر هوایی ، بافت تاریخی اراک مجموعه­ ای پیوسته از فضاهای پر و خالی است و گذرهای هفتگانه همچون رگ­ های بافت ، این فضاها را به هم مرتبط ساخته­ اند . ( نقش سپهر پارسه ، 1385 :

http://markazi.isna.ir/Files/News/Image/139710/166940.jpgقدیمی­ترین عکس هوایی موجود از بافت تاریخی شهر اراک مربوط به سال 1335 ش . ( منبع عکس : طرح مرمت و ساماندهی بافت تاریخی شهر اراک ، مهندسین مشاور نقش سپهر پارسه )
  
با توجه به طراحی شبکه های متقاطع شطرنجی شهر کوچه ها به نحوی طراحی شده اند که با توجه به شرایط زمان ، امکان عبور و مرور راحت جمعیت فراهم باشد ( شیعه ، راه  دانش 8-7 : 91 ) .


http://markazi.isna.ir/Files/News/Image/139710/166941.jpg
محدوده ما بین خیابان های محسنی و حصار  و همچنین امام خمینی و ادبجو در بافت شطرنجی اراک بر روی نقشه ( منبع : طرح مرمت و ساماندهی بافت تاریخی شهر اراک ، مهندسین مشاور نقش سپهر پارسه )

دو خیابان در دو طرف بازار و در جهت جنوب – شمال به نام­های محسنی و حصار از لحاظ عرض با هم برابر و کوچه سعدی در محله حصار و کوچه باغ ( راستین ) در محل قلعه قرینه هم و دو کوچه باروی حصار و باروی قلعه نیز با هم مساوی هستند .
منظر درونی بافت را می ­توان به دو دسته تقسیم بندی کرد :

الف ) محدوده مابین خیابان های محسنی و حصار
ب ) محدوه خارج از خیابان های محسنی و حصار که جزئی از بافت هستند (نقش سپهر پارسه ، 1385 :  24-25 ) .

فضای حکومتی مانند سایر شهرهای ایرانی عهد اسلامی، در خارج بافت اصلی ( شمال شهر ) استقرار یافته و فاصله بین شهر و فضای حکومتی را میدانی به نام " میدان ارگ " تشکیل می­داده است . فضای نظامی و محل استقرار سپاه نیز در شمال شهر و در ارگ حکومتی موسوم به برج شیشه ، استقرار یافته بود ( شیعه ، راه  دانش 8-7 : 92 ) .

http://markazi.isna.ir/Files/News/Image/139710/166942.jpg
عکس تاریخی از عمارت برج شیشه یا ارگ حکومتی . منبع عکس : آرشیو واحد ثبت آثار میراث فرهنگی استان مرکزی

بافت تاریخی اراک را می­توان کاملترین نمونه شهرسازی ایرانی در کشور قلمداد کرد. ترتیب کوچه ها و معابر، سیستم توزیع آب قنوات و نحوه توزیع فعالیت­ های اقتصادی شهر و موارد گوناگون، همگی گویای طراحی از پیش تعیین شده برای احداث یک شهر کامل است .

نقشه بافت شطرنجی شهر اراک و محدوه بلافصل آن . گسترش ارگانیک شهر پیرامون بافت تاریخی در نقشه مشاهده می­شود .  منبع : ضوابط احداث بنا در بافت تاریخی و محدوه بلافصل شهر اراک ، سازمان مسکن و شهرسازی استان مرکزی )

اصول ساختار کالبد بافت تاریخی اراک را می­توان به صورت ذیل مورد بررسی قرار داد :

1. طراحی بافت اقتصادی ( بازار )
بافت اقتصادی سلطان آباد را بازار به وجود آورده است. بازار عنصر اصلی و ستون فقرات کالبدی – اقتصادی شهر بوده ، که به صورت دو راسته بازار سرپوشیده یکدیگر را قطع می ­کرده است (نقش سپهر پارسه ، 1385 : 16 ) .

http://markazi.isna.ir/Files/News/Image/139710/166935.jpg
دورنمای راسته بازار، سراها و تیمچه­ های اطراف آن

مسیرهای مجموعه بازار اراک بر خلاف بازارهای دیگر، نه آزاد و نه منحنی، بلکه مستقیم و هندسی است( حاجی قاسمی ، 1383: 16 ) . این مجموعه دارای شکلی صلیبی با دو محور شمالی جنوبی است که در محل چارسویی زیبا تلاقی می­کنند. محور نخستین از جنوب تا دروازه قبله و از شمال تا دروازه راهزان امتداد یافته است . ]در محور شرقی نیز دروازه حاج علی نقی و در محور غربی دروازه شهرجرد قرار داشته است . ارگ دولتی نیز برای خود دارای دروازه­ای مستقل به نام دروازه ارگ بود[ .

http://markazi.isna.ir/Files/News/Image/139710/166936.jpg
نقشه بافت تاریخی شهر اراک ، نشان دهنده گذرهای هفتگانه و محدوده محصور بین خیابان های محسنی ، حصار ، امام خمینی و عمار یاسر منبع : طرح مرمت و ساماندهی بافت تاریخی شهر اراک ، مهندسین مشاور نقش سپهر پارسه )
 
در این بازار که سراسر آن 5 متر پهنا دارد در 7 گذر صد متری  ]به نامهای گذر سلاخ­ها ، شیخ الاسلام ، ملاقاسم ، لوطی هاشم ، چهارسوق ، سپهداری و آقا ضیاءالدین [ نزدیک به 500 دکان و 20 سرا و تیمچه احداث شده است.  یک راسته صد متری از بخش جنوبی دارای هشت متر ارتفاع است که در گذشته قسمتی از سقف آن فرو ریخته و سر در زیبای آن نیز به هنگام بنای جدید بانک ملی خراب شده است؛ دو بخش 100 متری از محور شرقی – غربی نیز ضمن خیابان سازی ویران شده است . چهارسوی بازار دارای سقفی دوپوش با ارتفاع 13.30 متر و دارای تزئینات زیبای کاربندی است ( دانشنامه جهان اسلام ، 1372 : 411 ) .

قسمت جنوبی بازار تا گذر اول دو طبقه است که ارتفاع آن به 8 متر می­رسد و بقیه بازار 4 متر ارتفاع دارد . در هر گذر بازار 50 مغازه در طرفین قرار دارد که عرض هر مغازه به 4 متر می­رسد.

همچنین در طراحی بازار 20 سرا و تیمچه در نظر گرفته شده است که علاوه بر ایفای نقش اقتصادی دارای نقش اجتماعی همچون برگزاری مراسم سوگواری حضرت سیدالشهداء ( ع )، نیز بوده­ اند (نقش سپهر پارسه ، 1385 : 26 ). این سراها عبارتند از سرای نو ،  فدائی ، کریمی ، قمی ­ها ، اکبریان ، نبی­زاده ، کرمانشاهی ها ، هزاوه­ ای­ ها ، کتابفروش­ها ، تقوائی ، گلشن ، نقشینه ، نوذری ، کلیمی­ ها ( فلسطین ) ، صندوق­ سازها ، آقائی ، حاج­باشی و توکلی .
http://markazi.isna.ir/Files/News/Image/139710/166937.jpg
تیمچه کاشانی مجموعه تاریخی بازار اراک


ساختار سراها و تیمچه­ ها از لحاظ ترکیب فضایی با یکدیگر


در ساخت سراها و تیمچه­ ها از یک شکل یکسان استفاده نشده است و نحوه قرارگیری فضای پر و بسته و ارتباط با بازار کاملاً متنوع و متفاوت است. نحوه چیدمان فضاهای سرباز در کنار فضای سرپوشیده علاوه بر ایجاد فضای سبز و تنفس آسان و نوررسانی، عملکرد برف­ انداز در زمستان­های سرد و پربرف اراک را بر عهده داشته است .

در نحوه قرارگیری سرا و تیمچه با بدنه اصلی بازار به دو نوع اجرا برمی ­خوریم :
1.    سرا یا تیمچه جزئی از بدنه اصلی بازار بوده و حجرات به صورت دونبش، هم به راسته بازار و هم به داخل فضا مرتبط هستند ، لذا هیچ خط فاصل و تفکیک پذیر بین سرا یا تیمچه با راسته اصلی وجود ندارد .

2.    سرا یا تیمچه به صورت فضایی مجزا به جداره اصلی راسته بازار مماس گشته و خط انفصال دو جداره کاملاً مشهود و مشخص است . در مطالعه اینگونه قرار گیری فضاها نسبت به بازار احتمال ساخت فضاهای سراها و تیمچه­ها پس از ساخت اولیه راسته بازار می­رود ( نقش سپهر پارسه ، 1385 : 86 )
http://markazi.isna.ir/Files/News/Image/139710/166938.jpg
طرح از دکتر اسماعیل شیعه


2. معماری مسکونی در بافت تاریخی اراک
در طراحی اماکن مسکونی در فضاها و بلوک­های منتهی به بازار اصول فنی و سنتی رعایت شده است . این واحدهای مسکونی در عین آنکه با توجه به خصوصیات اجتماعی جمعیت و بر اساس ایجاد یک مسکن سنتی ساخته شدند با تأثیر پذیرفتن از دانش فنی زمان از استحکام بیشتری برخوردار بودند به نحوی که در اصطلاح محلی هنوز هم این خانه­ ها " مهندسی ساز " نامیده می­ شوند . ( شیعه ، راه دانش 8-7 : 89 )

قطعات مسکونی در اندازه ­ها و مساحت متفاوت با یکدیگر پیوند خورده است . این قطعات متشکل از سطح زیربنا و حیاط است . نحوه استقرار ساختمان ­ها به نحوی است که امکان اشراف واحدهای مسکونی را بر یکدیگر به حداقل می ­رساند .

جهت و نمای ساختمان­ ها رو به جنوب و شرق است. رو به شرق ساخته شدن ساختمان به خاطر استفاده از نور آفتاب در ساعات صبح ( در زمستان ) و گذر سریع آفتاب ( در تابستان ) است . ساختمان­ های رو به جنوب نیز اغلب دارای ایوان است. ایوان با توجه به زاویه تابشی آفتاب در زمستان نور را به داخل خانه ها می­تاباند و در تابستان گرم با توجه به زاویه تغییر آفتاب، مانع از تابش نور به داخل ساختمان می­ شود . جنس نمای بیرون ساختمان ها از خشت و گل است که ملایم ترین رنگ در مقابل تابش آفتاب و و مناسب ترین عایق حرارتی است. تزئینات نمای درونی ساختمان نیز از آجر است و با پنجره ­هایی که تا کف امتداد یافته ترکیب شده است . نکته قابل توجه آنکه سطح اغلب حیاط­ ها پایین تر از سطح معبر عمومی است. ورودی خانه ها با چند پله و یا با شیب ملای ، سطح کوچه و حیاط را به یکدیگر مرتبط می­سازد . (نقش سپهر پارسه ، 1385 : 24 ) . پوشش کف حیاط­ ها نیز از آجرهای 20×20 و آجرهای 30×30 که در اصطلاح محلی به " آجر نظامی " شهرت داشتند مفروش می­ شد( شیعه ، راه دانش 8-7 : 90 )

خانه مشیری ( حسن پور ) از نمونه های بارز خانه ایرانی در بافت تاریخی شهر اراک است . این بنا اگر چه در دوره احمد شاه قاجار احداث شده است اما با تبعیت از ویژگی های معماری دوره اول عهد قاجار  همچون بناهای اولیه مسکونی شهر سلطان آباد درون گرا با حیاطی مرکزی است و در سه جهت شرق ، غرب و شمال دارای اتاق­ هایی است که به سمت حیاط گشوده می شوند . بنا در دو طبقه احداث شده و طبقه همکف به اتاق های زمستان نشین اختصاص دارد و طبقه اول اتاق های شاه نشین و تابستان نشین را شامل می­شود و کلیه فضاهای بنا با هم دارای ارتباط داخلی هستند .
http://markazi.isna.ir/Files/News/Image/139710/166939.jpg
خانه تاریخی حسن پور واقع در گذر سپهداری بافت تاریخی اراک

3. تأسیسات عمومی و زیربنایی

1-3. شبکه آب
تأمین آب شهر در ابتدا توسط قناتی که دارای 6 سنگ ­آب بود و توسط یوسف خان گرجی ( سپهدار ) وقف مردم شده بود و سپس توسط دیگر قنواتی که حفر شد تأمین می­ شد. قنات­ ها طوری تعبیه شده ­اند که با توجه به شیب ملایم جنوبی – شمالی شهر ، آب را به صورت سرپوشیده از جانب جنوب به کوچه ­های شمالی – جنوبی و معابر شرقی – غربی می ­رسانند . خانه ­های مسیر قنات نیز با داشتن محل سرپوشیده آب ( آب انبار ) به صورت بهداشتی از آب آن استفاده می­ کردند. یک رشته از مسیر آب نیز از بازار می­ گذشت ( شیعه ، راه  دانش 8-7 : 92 )

تعدادی از آب انبار های شهر عبارت بودند از آب انبارهای جنب مساجد حصار، آخوند ، آقامبین، قبله، آاکبر، کربلایی ابوالحسن، آب انبار جنب مدرسه سپهداری و ملک، آب انبار کوچه حاج سرتیپ و آب انبار ملافتحعلی (نقش سپهر پارسه ، 1385 :  27 ). در مواقع کم آبی نیز آب انبارهایی که از قنوات پر می­ شد احداث می­ شد. در نواحی بیرون شهر نیز با توجه به شرایط آب و هوایی سرد اراک، در زمستان­ ها چند آب انبار که نقش یخچال را داشت و به همین نام نیز موسوم بود از آب قنوات انباشته می­شد و در تابستان­ ها یخ آن به مصرف می­ رسید ( شیعه ، راه  دانش 8-7 : 92 ).
 
2-3. شبکه فاضلاب
شبکه فاضلاب شهری به صورت سرپوشیده بود که از وسط کوچه­ ها می­گذشت . شیب ملایم زمین نیز فاضلاب را به بیرون شهر هدایت می­کرده است. به منظور دفع فاضلاب شهر ، شبکه­ ای در عمق زمین تعبیه شد که از اراضی بیرونی جنوب شهر آغاز شده و پس از عبور از زیر شهر در قسمت شمال شهر به ]منطقه [ گاوخانه می­ رسد . این شبکه به " چاه گاوخانه " مشهور است ( شیعه ، راه دانش 8-7 : 93 )   .

3-3.­­ مساجد و مدارس
در سطح شهر 16 مسجد مکان­یابی ، طراحی و احداث شده بود . برخی از این مساجد عبارتند از مسجد سپهداری، آقاضیاءالدین،  قبله، آخوند، حصار، آاکبر و ... . مدارس علمیه سپهداری در گذر سپهداری و آقاضیاء در گذر آقاضیاء الدین مدارس مهم شهر محسوب می ­شدند .
 
http://markazi.isna.ir/Files/News/Image/139710/166944.jpg
نمایی از راسته بازار و مدرسه سپهداری

4-3.­­ فضاهای سبز و تفریحی
در ارتباط با نقش اقتصادی شهر، در فضای بیرون آن و در جوانب محلات قلعه و حصار، باغات بزرگی ایجاد شد که ضمن استفاده اقتصادی از آن ( تولید انگور و کشمش ) محل تفریح مردم محسوب می­ شد. مساحت این باغات و حصار به حدود 400 هکتار بالغ می­ شد که متأسفانه در اثر توسعه­ های کالبدی مراحل اخیر از بین رفته­ اند.  بسیاری از خانواده­ ها ضمن سکونت در شهر دارای قطعه باغی در بیرون از آن بودند که برای تفریح مورد استفاده قرار می­ گرفت. در عین حال فضای سبز حیاط خانه نیز نوعی فضای سبز خصوصی محسوب می­ شد.( شیعه ، 1368 )
 
5-3. تأسیسات ایمنی
به منظور جلوگیری از حوادث و خاصه آتش سوزی، راه­ها به نحوی طراحی شده بودند که دور شدن سریع جمعیت امکان پذیر باشد. این مورد در رابطه با بازار به نحوی بود که کلیه سراها و تیمچه­ ها یک درب خروجی خارج از بازار داشته و با یکدیگر مرتبط بودند. در اطراف شهر برج و بارو احداث شده و در اطراف آن خندق تعبیه شده بود . در سال 1342 قمری فتحعلی شاه ضمن بازدید از شهر، دستور حفر خندق را داد . عمق خندق 8 متر و عرض آن 8 ذرع بود و توسط پل با دروازه ­های شهر ارتباط پیدا می­کرد ( دهگان ، 1342 )

علاوه بر این در مجموعه بافت تاریخی شهر اراک 2 حمام تاریخی، سقاخانه های متعدد و خانه ­های با ارزش تاریخی وجود دارند. در اردیبهشت سال 88 نیز در زیر دو باب از مغازه­ های بین گذر اول و دوم بازار سازه­ای از معماری کشف شد که با توجه به نوع مصالح و فرم معماری می­توان آن را یک حمام محسوب کرد .

شهر اراک را می­توان متأخرترین شهر ایران دانست که از ابتدا به شکل برنامه ریزی شده و با استفاده از طرح اولیه ایجاد شده است. همچنین این شهر به گونه ­ای طراحی شده است که در آن به تمام نیازمندی های زندگی شهری پاسخ داده شده و مراکز اجتماعی، فرهنگی، رفاهی و مذهبی همچون حمام ، مدرسه، مسجد، آب انبار و سقاخانه در آن گنجانده شده است .

در طراحی این شهر می­توان پیوندی منطقی بین شهرهای سنتی ایرانی و اسلامی و شرایط جدید زمان را مشاهده کرد. ستون فقرات کالبدی و اقتصادی شهر را بازار تشکیل می­دهد و مناطق مسکونی در اطراف آن قرار گرفته­ اند .

متأسفانه در سالهای اخیر ساخت و سازهایی که از ضوابط احداث بنا در بافت تبعیت نکرده و چهره آن را بسیار دگرگون ساخته است. از آن جمله می ­توان به اجرای نمای ناهمگون، ایجاد ارتفاع غیر مجاز، بر هم زدن الگوی اولیه برخی از گذرها، عقب نشینی خیابان های موجود در بافت و بریده شدن بدنه بافت تاریخی و ... اشاره کرد.

بنابراین ضرورت دارد به منظور حفظ و نگهداری بهتر و همچنین احیاء بافت تاریخی شهر اراک ضمن ایجاد تعامل و همکاری لازم بین نهادهای مسئول، که خوشبختانه اولین قدم بارز آن یعنی تشکیل شهرداری بافت تاریخی برداشته شده است، نسبت به رفع نواقص و کمبودهای طرح ساماندهی بافت اقدام و بر اساس طرح مذکور ، احیاء و ساماندهی آن در دستور کار قرار گیرد .


  • در زمینه انتشار نظرات مخاطبان رعایت چند مورد ضروری است:
  • -لطفا نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • -«ایسنا» مجاز به ویرایش ادبی نظرات مخاطبان است.
  • - ایسنا از انتشار نظراتی که حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های دین مبین اسلام باشد معذور است.
  • - نظرات پس از تأیید مدیر بخش مربوطه منتشر می‌شود.

نظرات

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.