تجديدنظر جدي در الگوهاي رفتاري سياست خارجي ايران به ويژه در ترتيبات منطقهيي، مهمترين موضوع از نگاه دكتر قوام است و او بر اين اساس ميگويد، اگر بتوانيم الگويي از ترتيبات منطقهيي، در راستاي هماهنگي بيشتر امكاناتمان به دست آوريم تا به نحوي كشورهاي منطقه را در سرنوشت خود سهيم كنيم و بالعكس، موقعيتي آسيبناپذير براي ايران به وجود خواهد آمد.
اين استاد دانشگاه در بيان ضرورت مطلب فوق به اهميت اين مساله در بحث هستهيي كشورمان اشاره ميكند و به خبرنگار ايسنا ميگويد: يكي از مسايلي كه دست غرب را در مواجههي با ايران در بحث هستهيي باز گذاشته، اين است كه احساس ميكند ايران تنهاست.
او ميگويد: بايد سياستهايي اتخاذ كرد تا كشورهاي منطقه و به ويژه كشورهاي همسايه در ترتيبات سياسي، اقتصادي، اجتماعي و امنيتي ما سهيم شوند. مشاركت كشورهاي منطقه در سرنوشت يكديگر بسيار مهم است. اين كافي نيست كه در تعارضات بينالمللي بگويم كه فلان كشورها از ما حمايت ميكنند، بايد امكان تعاملات منطقهيي را افزايش دهيم.
قوام معتقد است: خارج از تشريفات و تعارفات ديپلماتيك بايد به روابطمان با كشورهاي منطقه عمق دهيم تا در بحرانهايي مثل مسالهي هستهيي از ناحيهي اين كشورها آسيبپذير نباشيم.
روند اجتنابناپذير ورود ايران به مذاكرات هستهيي؟
دكتر عبدالعلي قوام، استاد روابط بينالملل دانشگاه شهيد بهشتي در گفتوگويي اختصاصي با خبرنگار انرژي هستهيي خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا) در بيان چرايي انتخاب رويكرد مذاكره و تعامل از سوي ايران در بحث فعاليتهاي صلحآميز هستهيي كشورمان اظهار داشت: طبيعي است به موازات تحولاتي كه در توسعهي فنآوري هستهيي ايران، به ويژه در پروسهي غنيسازي اورانيوم صورت گرفته است، حساسيتهاي بينالمللي و بازيگران بيشتري را به صحنه كشاند و چالشهايي را در سطح دولتها و سازمانهاي بينالمللي به وجود آورد، لذا با در نظر گرفتن اين مقولات معتقدم ورود ايران به پروسهي مذاكراتي در بحث هستهيي اجتنابناپذير بوده است.
اين كارشناس ارشد در مسايل بينالملل با تاكيد بر اين كه "مذاكره اساس هر نوع ديپلماسي است"، گفت: براي متقاعد كردن جامعه بينالمللي و انسجام افكار عمومي جهان در پشت سر سياست هستهيي لازم بود كه مذاكرات انجام گيرد؛ چه در چارچوب آژانس بينالمللي انرژي اتمي و چه مجمع عمومي سازمان ملل.
تناسب مسايل سياسي و مسايل بينالمللي
وي با اشاره به دو بعد حقوقي و سياسي مسالهي هستهيي كشورمان گفت: ايران از همان ابتدا و آغاز مذاكرات اعلام كرد كه بر اساس اساسنامهي آژانس، توافقنامههاي پذيرفته شده و كنوانسيونهاي بينالمللي عمل ميكند، در حالي كه مسايل سياسي نيز دخالتي جدي در اين مساله داشت.
وي افزود: هميشه بين مسايل سياسي و حقوقي در سياست بينالمللي چالش وجود داشته است. به عنوان مثال از نظر حقوقي كشوري كه به حقوق بينالمللي عمومي يا منشور ملل متحد و تعهدات پذيرفته شده، احترام گذاشته و آن را اجرا كند، ميتواند در خانوادهي بينالمللي به رسميت شناخته شود، اما عملا ميبينيم كه در كنار اين جنبه حقوقي شناسايي كشورها مسايلي سياسي وجود دارد كه اهميتشان كمتر از مسايل حقوقي نيست و حتي آنها را تحتالشعاع قرار ميدهد.
قوام تصريح كرد: وقتي اتحاد جماهير شوروي سابق در 1917 پا به عرصهي وجود ميگذارد، آمريكا شناسايي آن را به اوايل دهه 1930 به تعويق مياندازد، البته نه به اين دليل كه اتحاد جماهير شوروي سابق مقررات بينالمللي را رعايت نميكرد، بلكه تنها دليلاش دخالت دادن يكسري مسايل سياسي بود و اين چارچوب دربارهي مسالهي هستهيي ايران نيز حاكم شده است.
طرح ابتكار رييسجمهور جاي بررسي دارد
وي با بيان اين كه "سخنان رييسجمهوري ايران در مجمع عمومي سازمان ملل در راستاي آگاهسازي افكار عمومي دنيا از اهداف مسالمتآميز ايران در استفاده از انرژي هستهيي بود" ابراز عقيده كرد: البته به نظر ميآيد بر روي جزييات اين طرح به خوبي و با ظرافت كار نشده است تا اروپاييها را مجاب كند، لذا تحت اين شرايط تصور ميكنم تا اجلاس ماه نوامبر شوراي حكام فشارهاي خارجي بر ايران زياد خواهد بود و اروپاييها و آمريكا با موضوع ايران جديتر برخورد خواهند كرد.
افزايش طرفهاي مذاكره اهرمي براي كوتاه مدت
عضو هيات علمي دانشگاه شهيد بهشتي دربارهي افزايش طرفهاي مذاكره در مسالهي هستهيي ايران خاطرنشان كرد: ديپلماسي افزايش طرفهاي مذاكره در كوتاه مدت در مقطع قبل از نشست اخير شوراي حكام براي ايران مطلوب بوده است. قرارداد 100 ميليارد دلاري ايران با چين در 20 سال آينده، قرارداد گاز مايع ايران با هند و همچنين روسيه كه همكاري نزديكي در مسالهي هستهيي ايران دارد، از عواملي هستند كه توانست در كوتاه مدت به خواستهاي ايران پاسخ دهد، اما در بلندمدت به دليل اين كه هر يك از اين كشورها حجم بالايي از روابط سياسي - اقتصادي و امنيتي را با آمريكا و اروپا دارند، نميتوان به طور جدي به آنها در همراهي و حمايت ايران اعتماد كرد.
وي معتقد است: بنابراين در ميان مدت و بلندمدت نميتوان از اهرم كشورهايي به غير از سه كشور اروپايي در مسالهي هستهيي كشورمان استفاده كرد.
وي همچنين گفت: كشورهاي غيرمتعهد همراهي نسبتا خوب، اما رفتاري محافظهكارانه را در نشست اخير با ايران داشتند، اما اگر اين كشورها در يك وضعيت انتخاب قرار بگيرند، شخصا اعتمادي به اين كه اين كشورها در طرف ايران قرار گيرند، ندارم.
قوام دربارهي رفتار چين و روسيه در مسالهي هستهيي ايران ابراز عقيده كرد: آمريكا و اتحاديهي اروپا تا زماني كه احساس كنند روسيه و چين از اعضاي دايم شوراي امنيت، نسبت به ارجاع مساله هستهيي ايران به اين شورا قانع نشدهاند، اين كار را نخواهند كرد. دليل آن هم گرفتاريهايي است كه آمريكا در مسايلي چون حملهي به عراق و صحت نداشتن ادعاهاي اين كشور دربارهي وجود هرگونه سلاحهاي كشتار جمعي در عراق بود.
دو راه پيش روي ايران
وي با اشاره به مطلب فوق اظهار داشت: اين مساله، مقدار زيادي از توان آمريكا و كشورهاي اروپايي را براي اين كه به راحتي موضوع ايران را به شوراي امنيت احاله كنند، دشوار ساخته است، معتقدم اگر ايران بتواند به نحوي دايرهي مذاكرهكنندگان را گسترش دهد و از سويي جامعهي بينالملل را دربارهي رفتارهاي اعتمادسازش متقاعد سازد، ميتواند عامل بازدارندهاي براي خود مهيا كند.
وي خاطر نشان كرد: البته بايد در نظر داشت كه لزوما ارجاع به شوراي امنيت به اين معنا نيست كه از فرداي آن روز تحريمها عليه ايران اعمال شود، ممكن است شوراي حكام قطعنامهاي صادر كند تا ايران را به پذيرش سياستهاي شوراي حكام وادار كند.
قوام افزود: در عين حال اگر مسالهي هستهيي ايران به شوراي امنيت برود و تحريمهاي جدي بر روي آن اعمال شود، آسيب پذيري طرف مقابل هم زياد خواهد بود.
افكار عمومي غرب متاثر از نفت
اين استاد دانشگاه در ادامه به ايسنا گفت: در حال حاضر با افزايش قيمت نفت، فشار زيادي به مصرفكنندگان غربي وارد شده است و افكار عمومي را عليه دولتهاي متبوعشان تجهيز خواهد كرد، همچنين غربيها از يكسري نقشهايي كه ايران ميتواند در مسايل افغانستان و عراق داشته باشد، نيز محروم خواهند ماند.
قوام ابراز داشت: مقدار زيادي از پيچيدگي پروندهي هستهيي ايران به مشكلات اروپا و آمريكا در رابطه با ايران مربوط ميشود.
فرمولي براي تخمين موقعيت ايران
وي با طرح فرمولي براي تخمين موقعيت ايران نسبت به طرفهاي خود در مسالهي هستهيي گفت: بايد بين درجهي توانايي ايران + نيازمندي ايران به اروپا و اروپا به ايران + ميزان واكنش ايران و اروپا نسبت به تصميمي كه گرفته ميشود، رابطهاي را يافت، بنابراين نبايد تواناييهاي ديپلماتيك، ژئو استراتژيك اقتصادي و تاثيرگذاري بر روي كشورهاي منطقه را در خصوص ايران ناديده گرفت.
وي اظهار داشت: مهم اين است كه ما در داخل هماهنگ، عقلاني و منسجم حركت كنيم و بر روي جنبههاي حقوقي پرونده هستهيي تا جايي كه ممكن است، مانور دهيم.
حاكميتناپذيري فنآوري
اين كارشناس ارشد مسايل بينالمللي تصريح كرد: در سايهي پيشرفتهاي تكنولوژيك در دنيا، تكنولوژي حاكميتناپذير شده است، در گذشته آمريكا از اقداماتي مثل (تحريم) عليه كشورها استفاده ميكرد، اما امروز ديگر نميتوان به راحتي سياست تحريم را به كار گرفت؛ چرا كه تكنولوژي حاكميت ناپذير و بدون مرز شده است.
وي با بيان اين كه "امروز از تكنولوژي استفادهي دوگانهي مسالمتآميز و نظامي ميشود" گفت: از اين روست كه هر چه كشورهاي غربي سعي ميكنند مستمسكي به لحاظ حقوقي براي محكوم كردن ايران پيدا كنند، موفق نميشوند.
قوام تاكيد كرد: از آنجايي كه تكنولوژي هستهيي ديگر لجام گسيخته شده است، كشورهاي قدرتمند سعي دارند به هر ترتيب كه شده اعم از حقوقي و يا سياسي، جلوي گسترش اين پديده را بگيرند. در اجلاس تجديدنظر در معاهده NPT تلاشهاي بسياري براي تغيير در برخي مفاد از NPT صورت گرفت، اما موفقيتي به دست نيامد."
تحولات تكنولوژيك پيشروتر از قواعد بينالمللي
وي تصريح كرد: كنوانسيونها و قواعد بينالمللي از تحولات تكنولوژيكي بسيار عقب هستند، آژانس بينالمللي انرژي اتمي نهادي مربوط به دوران جنگ سرد است و مسلما امروز قادر به همراهي حقوقي تحولات تكنولوژي هستهيي نيست.
اين كارشناس ارشد مسايل بينالملل با بيان اين كه "عقب ماندگي آژانس بينالمللي انرژي اتمي موجب شده است كه بيدليل برنامهي صلحآميز هستهيي ايران در اثر فشارهاي سياسي، عاملي نگرانكننده در دست يافتن به سلاح هستهيي مطرح شود" گفت: متاسفانه براي كشورهاي اروپايي و آمريكا قابل درك نيست كه يك تحول تكنولوژيك در دنيا صورت گرفته است، لذا آنها را در موقعيتي سخت و عجولانه قرار داده است.
عضو هيات علمي دانشگاه شهيد بهشتي ادامه داد: يكي از تحولات عمده كه بشر در عصر جهاني شدن با آن مواجه است اين كه ديگر تكنولوژي به عنوان ابزار فشار و اعمال تحريم از سوي آمريكا و كشورهاي قدرتمند مطرح نيست.
وي افزود: بعد ديگر رفتار اروپا و غرب با پروندهي هستهيي ايران به ابعاد سياسي و غيرحقوقي باز ميگردد. ماهيت و موضعگيري نظام جمهوري اسلامي ايران و نفوذ ايران در ميان كشورهاي اسلامي و مسلمان منطقه و جهان اين احساس را به وجود ميآورد كه در آغاز هزارهي سوم يك چالش بسيار جدي در مقابل كشورهاي غربي كه خود را به عنوان مبدع و مبتكر سياست و حقوق بينالملل معرفي ميكردند، در حال بروز و ظهور است.
ايران عقب نشيني نكند
دكتر قوام به ايسنا ابراز داشت: معتقدم ايران بايد پايبندي خود را به ميثاقهاي بينالمللي تا آخرين لحظه در چارچوبهاي شناخته شده ادامه دهد، اين رفتار ميتواند اثر منفياي بر فشارهاي غرب عليه ايران داشته باشد.
اين استاد دانشگاه دربارهي زمينهي اجراي مفاد قطعنامهي شوراي حكام، به عنوان مثال بازگشت به حالت تعليق مجدد تاسيسات UCF اصفهان گفت: چيزي كه اروپاييها به دنبالش هستند اين است كه ايران به طور نامحدود برنامه غني سازي اورانيوم را به حالت تعليق در آورد.
وي افزود: كوچكترين عقبنشيني ايران از مواضع فعلياش در مقطع كنوني موجب خواهد شد تا يكسري سياستهاي سختگيرانه بر ايران تحميل شود؛ در عين حال معتقدم ايران بايد بازرسيهاي آژانس را به طور جدي مورد توجه قرار دهد.
قوام در خصوص هرگونه بازرسيهاي خارج از چارچوب آژانس و پادمانهاي حقوقي در راستاي حفظ امنيت ملي كشور ابراز داشت: به هر صورت اگر مفاد NPT را مورد مطالعه قرار دهيم، نظارتها تهديدي براي حاكميت كشورها محسوب ميشوند، مساله درجهي اين تهديد و در مقابل مزيتي است كه به دست ميآوريم و آيا آن چيزي كه به دست ميآيد سودش بيش از هزينهاش است يا نه.
روسيه و چين مانع اروپا و آمريكا
وي يادآور شد: در مدت زماني كه تا نشست آتي شوراي حكام باقي مانده است، غرب و آمريكا كار بسيار جدي و فشردهيي را به لحاظ رايزنيها با روسيه، چين و هند براي همراهي اين كشورها با مواضعشان انجام خواهند داد و تا زماني كه اين كار به طور جدي صورت نگرفته باشد، تصور نميكنم تمايلي براي بردن پروندهي هستهيي ايران به شوراي امنيت باشد.
اين كارشناس مسايل بينالملل معتقد است: اگر بر روي جزييات طرح ابتكاري رييس جمهور كار شود و طرحي جامع به طرف اروپايي ارايه شود، ايران بايد بتواند با موفقيت مرحلهاي سخت را بگذراند؛ چرا كه بر طبق آخرين گزارشات ايران از تعهدات خود عدول نكرده است.
شكست موازنهي قدرت در شوراي امنيت
قوام در ادامهي اين گفتوگو با ايسنا به چالشهاي پيش رو در اصلاح ساختار سازمان ملل متحد پرداخت و ابراز داشت: ديگر اين موازنه در ساختار روابط قدرت حاكم نيست كه كشورهايي چون چين، آلمان و روسيه براي كاهش اختيارات آمريكا در شوراي امنيت از اختيارات آنها كاسته شود، بلكه در رويكرد جديد اين كشورها خواهان اختيارات بيشتر در مقابل كاهش قدرت آمريكا هستند.
وي گفت: ساختار سازمان ملل متعلق به دوران جنگ سرد است و بيشتر به نيازهاي آن زمان پاسخگو است؛ چرا كه امروز تحولاتي در چارچوب تكنولوژي به وقوع پيوسته است كه بسياري از ميثاقها و كنوانسيونهاي بينالمللي از آنها عقب هستند، معتقدم از اصلاح ساختار سازمان ملل تا جايي كه لطمهاي به قدرت و اقتدار قدرتهاي بزرگ وارد نكند، استقبال خواهند كرد، اما اگر اين اصلاحات باعث كاهش اقتدار و مشروعيت كشورهاي قدرتمند شود، مقاومت بسيار شديدي صورت خواهد گرفت.
احتمالات براي كشورهاي متوسط و كوچك در سازمان ملل
اين استاد دانشگاه افزود: يكي از موضوعات مورد نظر دبير كل سازمان ملل مبارزه با تروريسم است، اما حقيقت امر اين است كه باز هم توپ را به زمين كشورهاي جهان سوم و به طور اخص كشورهاي اسلامي انداختهاند، يعني چيزي از قدرت آنها كم نميشود و يا در ارتباط با حقوق شد كه باز هم بايد كشورهاي جهان سوم بپردازند، بنابراين براي اين مسايل كشورهاي قدرتمند هزينهيي پرداخت نميكنند. بنابراين درباره اصلاحات ساختار سازمان ملل تصميم گيرنده قدرتهاي بزرگ خواهند بود، مگر اينكه يك ائتلاف جديدي از كشورهاي متوسط و كوچك جهان سوم به وجود آيد كه به طور جدي اين موازنه را به نفع خود تغيير دهد كه البته آن را بعيد ميدانم.
افكار عمومي مانع حملهي پيشدستانهي آمريكا
وي در خصوص تئوري حملهي پيش دستانهي آمريكا با اشاره به موضوع هستهيي ايران گفت: آمريكا ميخواهد به عنوان ابرقدرت، در آستانهي هزارهي سوم قدرت هژموني باقي بماند، بنابراين سعي ميكند با چنگ و دندان موقعيت خود را حفظ كند و علي رغم اينكه كشورهايي مثل آلمان، روسيه و فرانسه براي حملهي آمريكا به عراق مخالفت دارند، اما باز هم اين حمله صورت مي گيرد، لذا حملهي پيش دستانه را ميتوان در اين چارچوب قرار داد.
قوام در عين حال ابراز عقيده كرد: آمريكا نميتواند با توجيه حملهي پيش دستانه خود را درگير جنگ كند؛ چرا كه نه افكار عمومي آمريكا آمادهي پذيرش چنين موضوعي است و نه در حال حاضر آمريكا توان اقدام به درگيري و جنگ ديگري را در اين منطقه دارد، با اين وجود تجربه نشان داده است كه آمريكا بر خلاف نظر افكار عمومي عمل ميكند، حتي اگر شوراي امنيت مخالف چنين اقدامي باشد.
اين استاد دانشگاه با بيان اينكه از حملهي پيش دستانه كه با نام حملهي برق آسا ياد ميشود، گفت: در اين نوع از حملهي نظامي اقدام عليه مناطقي خاص صورت ميگيرد. در دو قطعنامهاي كه پس از 11 سپتامبر منتشر شده است، دست آمريكا در حمله پيش دستانه باز گذاشته شده است، لذا اگر آمريكا به اين دو قطعنامه استناد ميكرد، نيازي به تاييد شوراي امنيت در حملهي به عراق نداشت. در اين قطعنامهها آمريكا ميتواند نسبت به هر نوع حركت تروريستي كه منافع آمريكا را به خطر اندازد واكنش نشان دهد.
تمايل كشورهاي منطقه به ايراني ضعيف
وي در پاسخ به اين سوال كه چرا در طول 27 سال گذشته كه از انقلاب اسلامي ميگذرد كشورهاي منطقه هنوز به ايراني ضعيف تمايل دارند، گفت: چون ايران هر روز قدرتمندتر شده است. اين كشورها در حد خيلي كم توانستهاند رشد كنند، اين كشورها با محدوديتهاي ژئوپلتيك، ژئو استراتژيك، اقتصادي، سياسي و ايدئولوژيك مواجه هستند، در حالي كه ايران در اين زمينهها امكانات بيشتري را دارد، طبيعي است كه از وجود يك ايران قوي استقبال نكنند؛ ايراني كه در عراق و گروههاي اسلامي منطقهي خاورميانه نفوذ داشته باشد و با ديدگاههاي كشورهاي عرب منطقه سازگاري ندارد.
ايران و نظارتهاي آژانس
قوام در پاسخ به اين كه اگر ايران بر سر موضع خود مبني بر عدم تعليق فعاليتهاي تاسيسات UCF بماند روند مذاكرات هستهيي به كجا خواهد كشيد؟ به ايسنا گفت: اگر سرسختيهاي ايران به اين شكل باشد كه نظارتهاي آژانس و NPT را نپذيرد، مستمسك لازم را براي ارجاع پروندهي ايران به شوراي امنيت فراهم ميكند و به دنبال آن اجماع جهاني مورد نظر براي اين امر نيز فراهم ميشود و بعيد است كشورهايي كه هيچوقت خواهان وجود يك ايران قوي به ويژه در زمينهي هستهيي نبودند با هر گونه اقدام تهاجمي عليه ايران مخالفت صريح داشته باشند.
وي تاكيد كرد : يقينا مسولان كشور دربارهي احتمال هرگونه اقدام تهاجمي عليه ايران به لحاظ ايدئولوژي، مشروعيت اقتصادي و اجتماعي تحليل هزينه و فايده لازم و دقيقي دارند، همچنين دولت جديد با وعدهها و شعارهاي اقتصادي خود تا مقدار زيادي الويت كاري خود را سامان دادن به مسايل اقتصادي قرار داده است كه در حال حاضر مقدار زيادي از توان سيستماتيك كشور به بحث هستهيي اختصاص يافته است.
مسير مناسبي در روند هستهيي طي شد
وي تصريح كرد: تصور ميكنم مسيري كه در پروندهي هستهيي طي شده، مناسب بوده است، اما مساله اين است كه تحولاتي در دنيا به لحاظ تكنولوژيك به وجود آمده كه از حاكميت دولتها خارج شده است كه ناچارا قدرتهاي بزرگ را به وحشت انداخته است. با وجود برخي ضعفهايي كه ايران در داخل به لحاظ چنددستگي در تصميمگيري دارد، به عنوان يك قدرت منطقه در عرصهي جهاني و بر اساس مقررات بينالمللي رفتاري منطقي را در اين پرونده در پيش گرفته است.
بحران تحميلي بر ايران
قوام در پاسخ به اين كه آيا شرايط فعلي پيش آمده در روند پروندهي هستهيي بحران تلقي ميشود يا نه؟ ابراز عقيده كرد: در حقيقت يك نوع بحران در حال تحميل شدن به ماست؛ وقتي شرايطي بر ما تحميل ميشود خواه ناخواه در بحران قرار گرفتهايم و در حال حاضر مجموعه اتفاقاتي در بحث هستهيي ايران روي داده است كه شرايط هستهييمان را بحراني ميدانيم، بنابراين ايران به سمت بحران هستهيي سوق داده شده است.
گفتوگو از خبرنگار ايسنا: زهرا اصغري و حسن مهدويان
انتهاي پيام