به گزارش ایسنا، در ابتدای این نشست زهرا شفایی - آسیب‌شناس گفتار و زبان و روان‌شناس کودک - با تمرکز بر اهمیت توجه به بازی‌های اصیل ایرانی گفت: از آن‌جایی که بازی‌ها ابعاد چندوجهی دارند، باید از منظرهای مختلف به بازی‌ها پرداخت. تاریخچۀ بازی ایرانی به قدمت تاریخ ایران بازمی‌گردد. در طول همۀ سال‌ها هم فرهنگ، تمدن، تجارت و سفر روی بازی‌ها تأثیرگذار بوده‌اند و در این فرآیند برخی از بازی‌ها حذف شده و برخی دیگر را از آنِ خود کرده‌ایم. ابزار و وسایل بازی‌ها هم تحت‌تأثیر مولفه‌هایی مانند جغرافیا، سبک زندگی، عوامل اجتماعی و اقتصادی تغییر کرده است. 

بچه‌ها را از «بازی» محروم نکنیم

او افزود: بخشی از چالش‌های امروزِ بازی‌های سنتی، ناشی از فراگیری فضای سایبری و حرکت به سمت بازی‌های دیجیتال است. یکی از عواملی که باعث فراگیری استفاده از بازی‌های دیجیتال شده‌، دسترسی ساده به آن‌هاست. اما توجه به امتیازهای بازی‌های سنتی ما را مجاب می‌کند که به فکر احیای این بازی‌ها هم باشیم. برای بازی‌های سنتی می‌توان دو کارکرد عمده را در نظر گرفت؛ یکی سرگرمی و تفریح و دیگری آموزش و تربیت. سرگرمی در ذات هر بازی وجود دارد و موجب جذابیت آن برای بچه‌ها می‌شود. اما میزان محرکی که از منظر سرگرمی در بازی‌های سنتی وجود دارد، نه منجر به بیش‌فعالی بچه‌ها و نه منجر به فقدان تمرکز آن‌ها می‌شود.

شفایی در ادامه با اشاره به مهارت‌های شناختی و مهارت‌های حرکتی در بازی‌های سنتی، به ویژگی‌های متمایز این بازی‌ها پرداخت و گفت: بخش دیگر مربوط به مهارت‌های اجتماعی و عاطفی است که بسیار حائز اهمیت است. در شرایطی که پدر و مادرها خودشان درگیر فضای سایبری هستند، فضای گفت‌وگو در خانواده‌ها کاهش پیدا کرده است. بازی‌های سنتی به دلیل شکل جمعی که دارند، فرصتی برای شکل‌گیری این گفت‌وگو میان کودکان و والدین به‌وجود می‌آورند. از منظر مهارت اجتماعی هم رعایت قانون، توانایی حل مسئله و ارتباط با دیگران از امتیازهای بازی‌های سنتی است.

این کارشناس در ادامه گفت: از منظر علمی تفاوت هورمن دوپامین و سروتونین را می‌توان در زمینه تفاوت میان بازی‌های دیجیتال و سنتی مورد توجه قرار داد. دوپامین که در مطالعات مربوط به بازی‌های دیجیتال روی آن تأکید می‌شود، نوعی از اعتیاد به بازی را به همراه دارد اما سروتونین در عین ایجاد سرخوشی، وابستگی به همراه ندارد. 

او افزود: بازی‌های فکری و مهارتی دسته‌ای از بازی‌های اصیل ایرانی است که از نمونه‌های آن می‌توان به «دوز»، «گل یا پوچ»، «سنگ کاغذ قیچی»،‌ «هفت سنگ»، «یه قل دو قل» و... اشاره کرد. ما در همۀ بازی‌های سنتی خود، افزایش تمرکز و دقت را داریم. این بازی‌ها که وسیله خاصی هم نیاز ندارد، همه این ویژگی‌ها را پوشش می‌دهد. در زمینه توسعه مهارت‌های حرکتی و جسمانی هم بسیاری از بازی‌های اصیل ایرانی موثر است. حرکت به بچه‌ها امکان تجربه‌مندی می‌دهد و بازی‌های سنتی ما تقریبا همه‌شان پر از حرکت و هیجان هستند. از بازی «زو»، «لی‌لی» گرفته تا حتی «لی‌لی‌ حوضک» که در عین سادگی، همگی این ویژگی‌ها را دارند.

شفایی ادامه داد: بازی‌های شانسی و استراتژیک ایرانی مانند «قایم باشک»، «تخته‌نرد» و «گرگم به هوا» و غیره هم این آموزه را به همراه دارند که همه چیز بستگی به مهارت ما ندارد و حتی بچه‌ای که توانایی جسمی کمتری دارد، شانس برنده شدن در این بازی‌ها را دارد که منجر به افزایش اعتماد به نفس او می‌شود. این‌ها همه نشان‌دهنده اهمیت بازی‌های اصیل ایرانی است و ای‌کاش بازی را از بچه‌های خود دریغ نکنیم.

چرا «اسم فامیل» هنوز جذاب است؟

در بخش بعدی این نشست بهنام زنگی - عضو هیات علمی دانشکده هنر دانشگاه تربیت مدرس - گفت: به جای بازی‌های سنتی بهتر است از عنوان بازی‌های بومی استفاده کنیم. بازی‌های بومی می‌توانند برآمده از سنت‌ها باشند اما الزاما هم‌معنا نیستند. مانند اشتباهی که درباره موسیقی ایرانی کرده‌ایم و به ‌جای آن از موسیقی سنتی استفاده می‌کنیم که منجر به دوری نسل جدید از آن شده است. وقتی به رستورانی می‌گوییم سنتی، خواه ناخواه مخاطبانش خاص می‌شوند. ولی بومی بودن، چنین محدودیتی به همراه ندارد و برآمده از فطرت و اقلیم ماست. اما چرا بازی‌های بومی مهم هستند؟

او ادامه داد: آن‌چه در یک زیست‌بوم شکل می‌گیرد و کامل می‌شود، رمز ماندگاری‌اش، ارتباط مستمر با کاربر است. بوم این ویژگی را دارد که به فراخور نیاز و علاقه‌مندی افراد شکل می‌گیرد. مانند معماری بومی که هم برآمده از مصالح بومی است و هم نسبت مشخص با فرهنگ بومی دارد و برآمده از اقتضاهای محیطی است. درباره پوشاک هم همین است و پشت هر یک از لباس اقوام ما یک منطق بومی وجود دارد.

این کارشناس در ادامه گفت: وقتی به صنعت بازی و سرگرمی می‌رسیم هم می‌توانیم متناسب با همین الگو صحبت کنیم. به‌عنوان یک فرضیه و پیشنهاد می‌توان این گزاره را مطرح کرد که بازی‌های بومی ما به ساختارهای ژنتیکی مناطق هم ارتباط داشته‌اند. اگر در محیطی نیاز به مقاومت بیشتر بوده، بازی‌هایی شکل گرفته که مقاومت در آن‌ها محوریت داشته است. از این منظر بازی‌ها همواره با زیست‌بوم ارتباط داشته‌اند. این‌گونه نیست که بازی‌ای مثل الک و دولک، یک‌باره به‌وجود آمده و ادامه حیات داده باشد. حتما پاسخ‌گوی یکی از نیازهای موجود در یک اقلیم مشخص بوده است.

او افزود: در اقوام کوچ‌رو غالبا بازی‌ها بر محور ارتباط فرد با محیط است، کمااینکه موسیقی این اقوام هم این ویژگی را دارد. در برخی مطالعات حتی روی تأثیر منابع آب و منابع زیستی بر جریان‌های اجتماعی تأکید شده و این گزاره یکی از دست‌مایه‌های مهم برای مطالعه و بررسی بازی‌های بومی می‌تواند باشد. بازی‌ها مانند معماری و پوشاک، در پاسخ به نیازهای واقعی و ملموس شکل نمی‌گیرد و بیشتر محصول یک فرآیند انتزاعی هستند. از این منظر بازی را می‌توان در کنار قصه و لالایی قرار داد که آن‌ها هم محصول انتزاع هستند.

زنگی در ادامه تأکید کرد: اگر بخواهیم پدیده‌ای به نام صنعت بازی و سرگرمی را به درستی تعریف کنیم و به فکر توسعه آن متناسب با نیاز انسان ایرانی هستیم، حتما مستلزم نگاه جدی به بازی‌های بومی است. معنای این حرف تنها بازتولید همان بازی‌های بومی نیست بلکه می‌توانیم سراغ ارزش‌های کلیدی‌ای که این بازی‌ها را ماندگار کرده برویم. این مهم است که بدانیم چرا یک بازی مانند «اسم فامیل» ماندگار شده و همه گروه‌های سنی هم معمولا از آن استقبال می‌کنند. این‌که بدانیم چه چیزی در این بازی‌ها جذاب است، ما را در فرآیند طراحی بازی‌های جدید کمک می‌کند. در عین این‌که همین بازی‌ها هم قابلیت بازطراحی و صنعتی شدن دارند.

او افزود: بازی‌های بومی را باید به‌عنوان یک سبک جدی در صنعت بازی مورد توجه قرار دهیم و نگاه‌های غلط نسبت به بازی‌های بومی را اصلاح کنیم. خوشبختانه درباره بازی‌های بومی ایرانی نگاه متعصبانه هم وجود ندارد. شاید هم به این علت است که کاربر اصلی این بازی‌ها کودکان و نوجوانانی هستند که هنوز به مرحله تعصب نرسیده‌اند. اگر در یک بازی می‌خواهیم به‌روزرسانی انجام دهیم باید ارزش‌های ذاتی آن را محافظت کنیم و هم‌زمان به فکر مناسب‌سازی آن برای ذائقه نسل جدید باشیم. تنها خط قرمز ما باید همان ارزش‌های کلیدی موجود در بازی‌های بومی باشد. 

زنگی در ادامه با اشاره به برخی تجربه‌های تاریخی و بین‌المللی در زمینه صیانت از فرهنگ بومی در کشورهای مختلف، گفت: یکی از ابزارهای مهم دیپلماسی عمومی و تصویر ملی ما در جهان، هنر و فرهنگ بومی ماست. ما میراث‌دار یک فرهنگ اصیل هستیم و در دستگاه‌های مربوط به تولید اسباب‌بازی هم باید این نگاه شکل بگیرد و بدانیم که در دیپلماسی عمومی ما هم موثر است.

او در ادامه تأکید کرد: اگر تصورمان این باشد که می‌خواهیم به جنگ بازی‌های دیجیتال برویم، در همین نقطه ابتدایی شکست خواهیم خورد! بازی‌هایی که رنگ دارند، صدا دارند و جذابیت دارند بسیار قدرتمند هستند و باید بازی‌های بومی را متناسب با همین فضای جدید احیا کنیم. فردیت موجود در بازی‌های دیجیتال نگران‌کننده است اما نمی‌توان نگاه تقابلی با بازی‌های جدید و دیجیتال داشت.

بنابر اعلام روابط عمومی و امور بین‌الملل کانون، در پایان این نشست لیلا بابایی دبیر دهمین جشنواره ملی اسباب‌بازی، ضمن تشکر از همه استادان حاضر در نشست‌های علمی این دوره، ابراز امیدواری کرد که تلاش‌ها برای نزدیک شدن نگاه علمی به عرصه بازی و اسباب‌بازی به سرانجام برسد و نتیجه‌بخش باشد.

دهمین جشنواره ملی اسباب‌بازی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان از ۱۰ تا ۲۷ دی ۱۴۰۴ در مرکز آفرینش‌های فرهنگی هنری کانون تهران در حال برگزاری است.

انتهای پیام