به گزارش ایسنا، نشان «شیر و خورشید»، از جمله نمادهایی است که قرنها در تاریخ و فرهنگ ایران تکرار شده و حضور آن در کتیبهها و آثار مختلف، از تداوم و ماندگاری این نشان حکایت دارد. این نماد تاریخی اما تنها به جغرافیای ایران محدود نمانده و ردپای آن در بناها، کتیبهها و آثار بر جایمانده از ایرانیان، در مناطقی خارج از مرزهای کنونی کشور نیز دیده میشود.
این نماد، در گذر زمان، همپای تحولات تاریخی و فکری ایران، لایههای تازهای از معنا به خود گرفته و از مرز یک نشانه صرفاً سیاسی یا حکومتی فراتر رفته است. برخی اندیشمندان و پژوهشگران نیز بر این باورند که این نماد را نباید در چارچوب یک دوره سیاسی و نظام حکومتی خاص تفسیر کرد.
در میانه بحثها درباره جایگاه و خاستگاه این نماد تاریخی، علیاکبر صالحی، رئیس بنیاد ایرانشناسی با تأکید بر پیشینه تاریخی نشان «شیر و خورشید» یادآور شد که مالکیت معنوی این نماد به ایران تعلق دارد. به گفته او، «شیر و خورشید» ریشه در تاریخ، فرهنگ و باورهای ایرانی دارد و نمیتوان آن را صرفاً نمادی متأخر یا سیاسی دانست.
بر اساس پژوهشهای انجامشده از سوی پژوهشگران و محققان میراث فرهنگی، نمونههایی از کاربرد نماد «شیر و خورشید» در کتیبهها و آثار تاریخی شناسایی و مستند شدهاند که بخشی از آنها در مناطق قفقاز شمالی و جنوبی قرار دارد.
نشانههایی از نشان «شیر و خورشید» در آرامستان ایرانیان در داغستان روسیه
بر اساس پژوهشهای مرتضی رضوانفر، کتیبهشناس ایرانی که در سالهای اخیر (۱۳۹۸ تا ۱۴۰۲ خورشیدی) انجام شده است، در جمهوری داغستان روسیه، چندین آرامستان با عنوان آرامستان ایرانیان در شهرهایی چون خاساویورت، قیزلار، ماخاچکالا و دیگر مناطق وجود دارد. این آرامستانها مربوط به صدها هزار ایرانی است که در نیمه دوم قرن نوزدهم میلادی، بهدلیل مشکلات اقتصادی در ایران و همزمان با نیاز روسیه به نیروی کار، به منطقه قفقاز جنوبی (گرجستان، ارمنستان، جمهوری آذربایجان) و قفقاز شمالی (داغستان، چچن، اوستیا و …) مهاجرت کردند.
بسیاری از سنگمزارهای این آرامستانها مربوط به مناطق آذرینشین ایران است و در آنها تأکید بر واژه «ایرانی»، نام شهر و نام روستا دیده میشود. همچنین در شمار قابل توجهی از این سنگها، نماد شیر و خورشید همراه با شمشیر ذوالفقار که در آن دوره بهعنوان پرچم وقت شناخته میشد، بهکار رفته است.
آرامستان شهر ماخاچکالا، مرکز جمهوری داغستان، از جمله مکانهایی است که وضعیت حفاظتی مناسبی دارد و سنگمزارهایی با نام شهرهای تبریز، اردبیل، سراب، خامنه، خلخال، زنجان و نیز همدان، قزوین و کرمانشاه در آن دیده میشود. همچنین بسیاری از نوادگان این مهاجران، پس از فروپاشی حکومت شوروی، توانستهاند با روستاهای خود در ایران ارتباط برقرار کرده و خویشاوندان خود را شناسایی کنند.
سردر مسجد شیر و خورشید در دربندِ قفقاز
در شهر دربند در قفقاز روسیه، بر سردر مسجدی که با نام مسجد شیر و خورشید (المهدی) شناخته میشود، آرم شیر و خورشید به همراه شمشیر ذوالفقار حضرت علی (ع) بهکار رفته است. در این ترکیب، شیر بهعنوان نماد حضرت علی (ع) ـ شیر خدا ـ که شمشیر ذوالفقار در دست دارد، و خورشید بهعنوان نماد پیامبر اکرم (ص) مورد استفاده قرار گرفته است.
بر دیوار بیرونی این مسجد، سه کتیبه فارسی وجود دارد که در قالب شعر، به سازنده بنا، هدف ساخت، تاریخ ساخت و تاریخ مرمت اشاره میکنند. نمونههای مشابه استفاده از آرم شیر و خورشید، در چندین مسجد، مدرسه، آرامگاه و قلعه در منطقه قفقاز شمالی و جنوبی دیده میشود که بهعنوان نمادی از ایرانی بودن یا ایراندوستی شناخته شدهاند.
کتیبه فارسی شیرِ شمشیر بهدست در ارمنستان
چندی پیش نیز، پژوهشگاه میراث فرهنگی از کشف یک کتیبه فارسی با نقش «شیرِ شمشیر بهدست» در کنار شمایل حضرت علی (ع) در یکی از روستاهای ارمنستان خبر داد. مرتضی رضوانفر، عضو هیأت علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، درباره چگونگی کشف این کتیبه گفته است: به دعوت رایزن فرهنگی جمهوری اسلامی ایران برای تحقیق و پژوهش میدانی به ارمنستان سفر کرده و در جریان این پژوهش، بقایای مسجدی تاریخی در روستای «بجنی» توجه او را جلب کرده است.
در کتیبه ساخت این مسجد، به تاریخ ۶۶۱ هجری قمری، نام پنج تن آل عبا و اسامی «استاد جعفر» و «استاد محرم» بهعنوان معماران بنا ذکر شده که نشان میدهد شیعیان در این روستا ساکن بودهاند.
این کتیبه فارسی با نقشی از شیرِ شمشیر بهدست در کنار شمایل حضرت علی (ع) در یکی از روستاهای ارمنستان کشف شده است که میتواند نقش شیرِ شمشیر بهدست را که طبق اسناد به دوره فتحعلیشاه قاجار بازمیگردد، حدود ۶۰۰ سال به عقب برگرداند.
از این مسجد که در منطقهای کوهستانی قرار دارد، سه دیوار باقی مانده و در آن چهار کتیبه شامل یک کتیبه عربی، دو کتیبه فارسی و یک نقشبرجسته وجود دارد که در سه مورد از آنها نقش شیر دیده میشود. بر یکی از این کتیبهها، شمایلی از حضرت علی (ع) ترسیم شده و در کنار آن به فارسی عبارت «جناب علی» نوشته شده است. همچنین نقش شیری شمشیر بهدست که در حال حرکت بهسوی هیولایی است، دیده میشود.
بر اساس پژوهشهای انجام شده، اگر تاریخ ساخت این کتیبه با تاریخ کتیبه ساخت مسجد (۶۶۱ هجری قمری) همزمان در نظر گرفته شود، میتوان قدمت نقش شیرِ شمشیر بهدست را حدود ۶۰۰ سال به عقب برد؛ چرا که جدا از نقش شیر و خورشید که هزاران سال قدمت دارد، نخستین نشانه موجود از «شیرِ شمشیر بهدست» تاکنون به دوره فتحعلیشاه قاجار نسبت داده میشد. در این کتیبه، نقش شیر در کنار شمایل حضرت علی (ع) بهصراحت بهعنوان «شیر خدا» مطرح است و بیانگر القابی چون اسدالله غالب و حیدر کرار است که در فرهنگ مردم رایج است.
بررسیهای تاریخی نشان داده است که حضور شیعیان ایرانی در ارمنستان و منطقه بجنی، دستکم سه بار پیش از قرن هفتم هجری قمری محرز شده است؛ نخست در قرون چهارم و پنجم هجری قمری در دوره حکومت دیلمیان و سالاریان، بار دوم در سال ۶۳۳ هجری قمری همزمان با حمله مغولها و انتقال اسرای خراسانی به این منطقه بود و گروه سوم از شیعیان ایرانی، نزاریان بودند که در سال ۶۵۴ قمری پس از قتلعام توسط هلاکوخان به مناطق مختلف از جمله ارمنستان پراکنده شدند.
عکسها از مرتضی رضوانفر، کتیبهشناس و عضو هیأت علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی
انتهای پیام