‌به‌ گزارش ایسنا، ‌حجم کل منابع آب ناشی از بارش در کشور 403 میلیارد مترمکعب است که بیش از 70 درصد آن از طریق تبخیر از دسترس خارج میشود. حجم منابع آب تجدید پذیر حدود 100 میلیارد مترمکعب است که 70 درصد آن در بخش کشاورزی مصرف می‌شود که در چنین شرایطی یکی از راهکارهای مؤثر و عملی استفاده بهینه و صرفه‌جویی در مصرف آب است.

در این میان، مدیریت مصرف آب در بخش کشاورزی که بخش عمده‌ای از مصارف آب در ایران و جهان را نیز شامل می‌شود، می‌تواند بسیار مؤثر و راهگشا باشد.

راندمان‌های آبیاری، بهره‌وری مصرف آب کشاورزی، مقدار آب مصرفی در بخش کشاورزی و توسعه پایدار رو شهای نوین آبیاری ازمهمترین شاخص‌های کلیدی و رویکردهای اساسی در برنامه ‎ ریز ی ‎ های کلان مربوط به تأمین، تخصیص و مصرف اصولی از آب در بخشهای مختلف از جمله کشاورزی است.

بهر ه‌وری مصرف آب یکی از شاخص‌های مصرف بهینه‌  آب آبیاری است. مطابق با تعریف کلی، بهر ه‌وری آب نسبتی است که دریادداشت تحلیلی مخرج کسر آن آب کاربردی (آب آبیاری، بارش)  و در صورت آن موارد متنابهی از مفاهیم کمی قرار می‌گیرد.

 این موارد مشتمل برعملکرد محصول، میزان درآمد (سود خالص)، میزان انرژی تولیدی، میزان کالری تولیدی، میزان ارزش افزوده و .... می‌شود. عموماً دو مفهوم بهره‌وری فیزیکی و اقتصادی آب، کاربرد بیشتری داشته و در تحلیل‌ها و تصمیم‌گیریها مورد استفاده قرار می‌گیرد. طبق تعریف، بهره‌وری فیزیکی مصرف آب عبارت از مقدار محصول تولید شده به‌ازای واحدحجم آب مصرفی است که بر حسب کیلوگرم بر مترمکعب‌ بیان می‌شود.

در این راستا ‌ایسنا نشستی تخصصی درباره مدیریت بهره‌وری آب در بخش کشاورزی و استفاده از تکنولوژی‌های نوین آبیاری در این بخش را با حضور مسئولان و مدیران متولی برگزار کرد.

واردات محصولات غیراستراتژیک پرآب‌بر 

رئیس بخش تحقیقات فنی و مهندسی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان همدان با تأکید براینکه باید بپذیریم که بحران آب داریم، گفت: قرار نیست همه محصولات کشاورزی را تولید کنیم بلکه باید محصولات غیراستراتژیک پرآب‌بر را وارد کنیم.

دکتر رضا بهراملو در نشست تخصصی مدیریت بهره‌وری آب و استفاده از تکنولوژی‌های نوین در بخش کشاورزی که در دفتر خبرگزاری ایسنا برگزار شد، با بیان اینکه ایران مستعد کشت همه محصولات کشاورزی نیست، اظهارکرد: ایران در منطقه نیمه خشک قراردارد که یک سوم بارندگی دنیا را داراست، بنابراین قرار نیست به هر قیمتی تولید محصولات کشاورزی را بالا ببریم.

بهره‌وری آب کشاورزی همدان 1.4 کیلوگرم بر متر مکعب

وی با اشاره به اینکه در طول یک قرن0.8 درجه افزایش دما رخ داده است، تصریح کرد: بهره‌وری در بخش کشاورزی در دنیا 2.5 کیلوگرم بر مترمکعب است، درحالی‌که این عدد در کشور 1.2 کیلوگرم برمترمکعب و در همدان 1.4 کیلوگرم بر متر مکعب است.

بهراملو با بیان اینکه راهکارهای برون رفت از مشکلات آب به دو دسته خاکستری و سبز تقسیم می‌شود، خاطرنشان کرد: راهکارهای خاکستری تا کنون انجام شده و اگر بنا باشد طبیعت را برای آیندگان حفظ کنیم باید به دنبال راهکارهای سبز باشیم به طوریکه مبنای کارهایمان طبیعت باشد.

وی با تأکید براینکه راهکارها اگر کامل مطالعه شود، موفق خواهد بود،  ادامه داد: موضوع آب به دسترسی، تقاضا، کیفیت و خطرات آب برمی‌گردد که اگر برای تمام این موارد چاره اندیشی شود مشکل آب حل خواهد شد.

عضو هیئت علمی دانشگاه با اشاره به اینکه جمعیت کشور در حال رشد است و اولین مسأله مورد نیاز آب شرب و بهداشتی است که تقاضا برای آن سالانه یک درصد افزایش می‌یابد، تصریح کرد: نیاز به مواد غذایی این جمعیت سالانه 2.5 درصد افزایش می‌یابد که باید از طریق کشت محصولات کشاورزی تأمین شود.

اجرای طرح راهکارهای همه جانبه افزایش تولید با کاهش مصرف آب در همدان

بهراملو با بیان اینکه زمینی برای افزایش کشت نداریم، اظهارکرد: از طرفی آبی هم نداریم که بتوانیم از آن استفاده کنیم، بنابراین باید براساس آب قابل برنامه‌ریزی کار کنیم.

وی با اشاره به اینکه طرح راهکارهای همه جانبه افزایش تولید با کاهش مصرف آب در استان داده شده است، افزود: براساس این طرح باید 25 درصد کمتر از منابع آبی استفاده شود و 25 درصد نیز افزایش تولید داشته باشیم و پتانسیل‌های استان نشان داده که می‌توان این کار را عملی کرد.

وی درباره خودکفایی در محصولات کشاورزی و از دست دادن خودکفایی آب در کشور‌ گفت: ما در همه محصولات نمی‌توانیم به خودکفایی برسیم بنابراین باید خوداتکایی داشته باشیم از طرفی  برخی محصولات مانند هندوانه که پرآب بر بوده استراتژیک نیست و بنابران بایدمحصولات پرآب‌بر را در حد مصرف تولید کرده و محصولات غیر استراتژیک پرآب‌بررا باید وارد کنیم.

عدم استفاده از اساتید و کارشناسان استانی در برنامه‌ریزی‌های کلان

رئیس بخش تحقیقات فنی و مهندسی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان همدان با تأکید براینکه طرح راهکارهای همه جانبه افزایش تولید با کاهش مصرف آب راهکاری اجرایی است و همه باید ورود کنند، خاطرنشان کرد: اگر بخواهیم در همه محصولات کشاورزی به خودکفایی برسیم خودکفایی در آب را از دست خواهیم داد البته هنوز دیر نشده و ما هنوز از ذخایر خود استفاده می‌کنیم، به‌طوریکه در استان همدان 110 درصد از آب تجدیدپذیر استفاده می‌شود، این درحالیست که براساس آمار جهانی هر منطقه‌ای که 40 درصد از منابع آب تجدیدپذیر خود را استفاده کند با بحران مواجه خواهد شد.

بهراملو با اشاره به بحران آب درکشور‌ تصریح کرد: اگر آب نداشته باشیم امنیت غذایی، اشتغال، انرژی ما به خطر می‌افتد بنابراین باید راهکاری سازگاری با منابع موجود داشته و مقابله با بحران آب معنا ندارد.

وی با تأکید براینکه در برنامه‌ریزی‌های کلان از اساتید و کارشناسان استانی استفاده نمی‌شود، یادآور شد: باید در برنامه ریزی‌های کلانی که در وزارتخانه ها انجام می‌گیرد از کارشناسان خبره استانی که به مسائل منطقه اشراف دارند؛ استفاده شود.

وی با اشاره به اینکه همدان از لحاظ آبهای سطحی ضعیف است، اظهارکرد: سرشاخه رودها در همدان شکل می‌گیرند به طوریکه رودهای قره چای و گاماسیاب روخانه‌های ضعیف و تندی هستند که این موضوع باعث وابستگی به آب‌های زیرزمینی شده است.

بهراملو عنوان کرد: کشاورزی استان همدان 75 تا 80 درصد به آبهای زیرزمینی وابسته است که این موضوع منجر به کاهش سالانه یک متر از سطح آب‌های زیرزمینی دشت‌ها شده است.

الگوی زراعی استان همدان به سمت کشت محصولات کم آب‌بر است

معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی استان همدان نیز با بیان اینکه الگوی زراعی استان همدان به سمت کشت محصولات کم آب‌بر است، گفت: 60 درصد از محصولات زراعی استان مربوط به غلات است که 70 درصد این گروه به صورت دیم کشت می‌شود.

محمد شهرام پرورش اظهارکرد: استان همدان با1.2 درصد از وسعت کشور،  5 میلیون تن مصحولات زراعی و باغی و دامی و 2.5 درصد از تولیدات کشور را به خود اختصاص داده است اما این بخش محدودیت‌های زیادی دارد و نیاز است سیاست‌گذارن بخش کشاورزی تمام نکات را مدنظر قرار دهند.

وی با بیان اینکه وسعت اراضی زراعی استان 642 هزار هکتار است، افزود: با توجه به اینکه کشاورزی از گذشته یکی از محورهای توسعه استان همدان بوده است در زمینه تولیدات گیاهای جزو رتبه‌های برتر کشور قرار دارد.

پرورش تصریح کرد: در استان همدان 19 درصد از کشت‌های زراعی به علوفه، 14 درصد سبزیجات، 1.8 درصد خیار اختصاص دارد که البته هریک از محصولات برای کشت در مناطق مختلف استان مکان‌یابی می‌شوند به طوریکه محصولاتی که نیاز به آب دارند در مناطقی که وضعیت مناسبی از نظر آبی دارند، کشت می شوند، به طور مثال چغندر قند در شهرستانهایی که ازلحاظ آب مشکلات کمتری دارند کشت می‌شود.

 کاهش 25 هزار هکتاری از سطح محصولات پرآب‌بر

وی با تأکید براینکه از سال 92 تا 96 در استان همدان 25 هزار هکتار از سطح محصولات پرآب‌بر کاهش داده شده است، افزود: در این مدت 16 درصد از سطح سیسب‌زمینی، 10 درصد در ذرت، 36 درصد در نباتات علوفه‌ای، 26درصد از سایر محصولات آبی و 12 درصد در سبزی وسیفی و محصولات جالیزی کاهش یافته است و کشت محصولات کم آب‌بر همچون کلزا جایگزین شده است.

معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی استان همدان اظهارکرد: بیش از 5هزار هکتار کلزا در اراضی استان همدان کشت شد که از این میزان بیش از 8 هزار تن از کلزای کشور در استان همدان تولید شده است.

پرورش توسعه کشاورزی حفاظتی را یکی دیگر از راهکارهای مدیریت مصرف آب در بخش کشاورزی دانست و  ادامه داد: کاهش هزینه‌های تولید، حفظ خاک، صرفه‌جویی در مصرف سوخت و ذخیره رطوبت خاک در محصولات دیم و در محصولات آبی کاهش میزان مصرف سرانه آب از مزایای کشاورزی حفاظتی است.

اجرای 34 هزار هکتارکشاورزی حفاظتی در همدان

وی بیان کرد: تا پایان سال گذشته در 34 هزار هکتار از اراضی استان کشاورزی حفاظتی انجام می شد که در سالجاری به 60هزار هکتار‌ رسیده است.

وی با اشاره به کشت نشائی به عنوان دیگر راهکار مدیریت مصرف آب در بخش کشاورزی، یادآور شد: 2200 هکتار از اراضی استان به روش نشائی کشت شده است.

معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی استان همدان تأکید کرد: در باغبانی نیز چندین کاربرای مدیریت مصرف آب در بخش کشاورزی انجام شده به طوریکه توسعه گیاهان دارویی یکی از این اقدامات بوده است که استان همدان چهارمین استان تولیدکننده گیاهان دارویی تبدیل شده است.

پرورش با تأکید برافزایش فضای گلخانه‌ای در راستای مدیریت و بهره‌وری آب در بخش کشاورزی، افزود: خوشبختانه سطح گلخانه‌های استان همدان به 107 هکتار رسیده است و یکی از سیاست‌های وزارتخانه این است که محصولات جالیزی در گلخانه‌ها تولید شود.

وی درباره خودکفایی در تولید محصولات کشاورزی، اظهارکرد: 2 سال است که کیلویی گندم وارد کشور نشده است و به جز گندم در بقیه محصولات به دنبال افزایش خود اتکایی هستیم اما رویکرد با محوریت آب است به‌طوریکه به دنبال افزاییش تولید در واحد سطح هستیم.

معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی استان همدان با اشاره به اثر به‌نژادی و به‌زراعی در بهره‌وری، ادامه داد: درطول 10 سال گذشته  یک یا دو رقم گندم دیم و گندم آبی 3 رقم کشت می‌شد اما ‌امروز این ارقام افزایش یافته است و کیفیت محصولات نیز بهتر شده است.

پرورش افزود: درحال حاضر دیگر در استان همدان ذرت دیررس کشت نمی‌شود و به جای آن از ارقام زودرس استفاده می‌شود تا طول استقرار گیاه در خاک کاسته شود.

تولید هندوانه در حد مصرف

وی با اشاره به اینکه راهبرد ما  در کشت هندوانه این است که در حد مصرف تولید شود، اظهارکرد: آبیاری با نوار تیپ، کشت نشائی و مالچ در کشت هندوانه باعث می‌شود میزان مصرف آب به حداقل برسد.

وی با بیان اینکه میزان مصرف آب در کشت هندوانه 13 هزار متر مکعب است، تصریح کرد: کارایی آب در سیستم آبیاری قطره‌ای به 90 درصد رسیده است و از طرفی سطح زیر کشت هندوانه نیز کاهش یافته است.

پرورش یکی دیگر از برنامه‌های کشت محصولات جالیزی را کشت گلخانه‌ای دانست و افزود: درحال حاضر محصولات جالیزی درگلخانه‌ها کشت و تولید می‌شود و اگر بتوانیم گوجه فرنگی و خیاری که در مزارع کشت می‌شود در گلخانه تولید کنیم ظرف 6 سال آینده کاهش مصرف آب خواهیم داشت.

معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهادکشاورزی استان همدان با بیان اینکه 50 درصد گوجه فرنگی استان در گلخانه تولید می‌شود، افزود: باید بپذیریم جمعیت رو به رشد داریم و نمی‌توانیم سطح را افزایش دهیم و مجبوریم خیلی از محصولات را در کشور تولید کنیم.

وی درباره صادرات آب مجازی از طریق صادرات برخی محصولات کشاورزی از جمله سیب‌زمینی، یادآور شد: استان همدان 900 هزار تن سیب‌زمینی تولید می‌کند که بخشی از آن در تابستان مصرف می‌شود و آنچه صادر می‌شود بخش جزیی از این تولید است و برای بالانس شدن قیمت‌ داخلی صورت می‌گیرد.

پرورش با بیان اینکه اشکالی ندارد ذخیره‌سازی داشته باشیم و درصدی هم صادر شود، گفت: کشاورزان استان همدان حرفه‌ای بوده و در نقاط دیگر که آب مناسبی وجود دارد نیز کشت می‌کنند ضمن اینکه درصدی از محصولات کشاورزی باید صادر شود تا ارز آوری هم برای کشور داشته باشد.

وی در خصوص استفاده از فاضلاب تصفیه شده در کشاورزی، عنوان کرد: براساس قانون باید 25 درصد از پساب فاضلاب به بخش کشاورزی داده شود که در استان همدان به کشاورزانی که در اطراف تصفیه خانه هستند، داده می‌شود.

میزان آب مصرفی بخش کشاورزی اندازه‌گیری نمی‌شود

معاون مدیر آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی استان همدان نیز درباره اینکه گفته می‌شود میزان مصرف آب در بخش کشاورزی 93 درصد است، اظهار کرد: 93 درصد فرافکنی است چرا که در بخش‌های دیگر کنتورهای حجمی وجود دارد و میزان مصرف را اندازه‌گیری می‌کند اما در بخش کشاورزی میزان آب مصرفی اندازه‌گیری نمی‌شود.

یوسف کاکاوند با اشاره به اینکه اتلاف و هدررفت آب پای کشاورزی گذاشته می‌شود، اظهارکرد: مصارف آب در بخش‌های شرب، صنعت، کشاورزی و بخشی هدررفت است که متأسفانه هدررفت آب اصلا دیده نمی‌شود.

مصرف واقعی آب در بخش کشاورزی 75 تا 80 درصد است

وی با بیان اینکه میزان  مصرف واقعی آب در بخش کشاورزی 75 تا 80 درصد است، تصریح کرد: نحوه محاسبه آبیاری و نیاز آبی کشاورزی براساس سند ملی آب قدیمی بوده و اعداد مناسبی نبوده که البته این سند به روزرسانی شده و به زودی به استانها ارسال می‎‌شود.

معاون مدیر آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی استان همدان با تأکید براینکه نیاز آبی گیاه به اقلیم، فیزیولوژی گیاه و نوع بهره‌وری و مدیریت کشت بستگی دارد، اظهارکرد: اگر مبنا و پایه اقلیم درمحاسبات سندملی آب درست نباشد خطا پیدا می‌کند درحالیکه تغییر اقلیمی که در استان همدان رخ در سند ملی آب دیده نشده بود و نیاز به بازنگری دارد.

وابستگی 80 درصدی کشاورزی استان همدان به آبهای زیرزمینی 

کاکاوند با بیان اینکه بهره‌وری یعنی انجام درست یک کاردرست، افزود: برای افزایش بهره‌وری ابتدا باید وضعیت موجود را بشناسیم، به طوری‌که میزان آب تجدید شونده استان همدان 2467 میلیون متر مکعب است که از این میزان 1957 میلیون متر مکعب در آبهای زیرزمینی تأثیرگذار است.

وی با اشاره به اینکه بییش از 16 هزار و 500 حلقه چاه عمیق در استان همدان وجود دارد، ادامه داد: از این تعداد چاه 2402 میلیون متر مکعب آب برداشت می‌شود.

معاون مدیر آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی استان همدان با بیان اینکه 334 میلیون متر مکعب از سراب‌ها و رودخانه‌ها برداشت می‌شود، خاطرنشان کرد: 102 میلیون متر مکعب آب از قنوات تأمین می‌شود که با توجه به منابع موجود 5251 میلیون متر مکعب کسری وجود دارد.

وی با اشاره به اجرای طرح احیا و تعادل بخشی و حفاظت از منابع آب در راستای جبران کسری موجود، افزود: سالانه 10 هزار هکتار سیستم نوین آبیاری، پروژه‌های تجهیز و یکپارچه سازی اراضی و احداث کانال‌های آبیاری، احیا و مرمت قنوات در برنامه سازمان جهاد کشاورزی وجود دارد.

کاکاوند با بیان اینکه کشاورزی استان همدان وابستگی شدیدی به آب‌های ‌زیرزمینی دارد، تصریح کرد: 80 درصد کشاورزی استان همدان به آبهای زیرزمینی وابسته است و هرچه در بخش کشاورزی توسعه افقی دهیم باعث می‌شود از این منابع بیشتر استفاده شود.

وی با تأکید براینکه موضوعی که استان از آن رنج می‌برد موضوع چاه‌های مُشا است، یادآورشد: مصرف بی‌رویه آب باعث شده بهره‌وری در چاه‌های مُشا پایین بیاید.

قنوات همدان بهره‌وری کافی ندارند

وی با اشاره به اینکه 3299 رشته قنات در استان همدان وجود دارد، اظهارکرد: متأسفانه این قنوات تحت تأثیر چاه‌ها قرار گرفتند، به طوری‌که با افت سطح ایستایی دشت‌ها این قنوات بهره‌وری کافی ندارند.

معاون مدیر آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی استان همدان با بیان اینکه امسال به صورت جدی بازسازی قنوات را شروع کردیم، گفت: سالانه  بیش از 3 میلیاردتومان اعتبار در بخش احیا و مرمت قنوات هزینه می‌شود.

کاکاوند با بیان اینکه خرد شدن اراضی قابلیت استفاده از سیستم‌های نوین را کم کرده است، ادامه داد: بهترین ماشین‌آلات  کشاورزی در اراضی خرد قابلیت استفاده ندارند از طرفی میزان مواد آلی خاک‌ها زیر یک درصد است و درچنین خاکی هرچه برنامه‌ریزی شود تا سیستم نوین آبیاری اجرا شود شرایط بازدهی نخواهد داشت‌.

وی با تأکید براینکه در سیستم‌های نوین آبیاری هدف از اجرا افزایش راندمان آبیاری است، افزود: در سال‌های گذشته با توجه به درجه حرارت آبیاری بارانی در استان اجرا شد اما الآن در شرایطی هستیم که آبیاری بارانی مناسب نیست و باید به دنبال سیستم‌های دیگر باشیم.

سیستم‌های آبیاری بارانی نیاز به بازنگری دارند

وی با اشاره به اینکه استان همدان از استانهای پیشرو در آبیاری بارانی است، گفت: در استان همدان 130 هزار هکتار آبیاری بارانی اجرا شده که متأسفانه به دلیل پیشرو بودن در آبیاری بارانی 80هزارهکتار  از این سیستمها عمر مفید خود را از دست داده است.

کاکاوند با تأکید براینکه 164 هزار هکتار آبیاری نوین در استان اجرا شده است، بیان کرد: در حال حاضر سیستم‌های آبیاری بارانی نیاز به بازنگری دارند اما سیاست‌های کشور این اجازه را نمی‌دهد، به‌طوری‌که سیاست دولت درحال حاضر فقط توسعه این سیستم‌هاست و برای بهبود آن یارانه‌ای داده نمی‌شود.

آبیاری بارانی سیستم مفید نیست

معاون مدیر آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی استان همدان با ‌بیان ‌اینکه با تبدیل آبیاری بارانی به تیپ راندمان مصرف آب از 60 درصد به 90 درصد خواهد رسید، افزود: درحال حاضر به دنبال آبیاری بارانی نیستیم چرا که این نوع آبیاری را به عنوان یک سیستم مفید قبول نداریم.

وی ادامه داد: به ازای هر هکتار آبیاری بارانی 8میلیون و 400 هزار تومان، آبیاری تیپ و قطره‌ای 13 میلیون تومان و کم فشار 5 میلیون و 400 هزار تومان یارانه پرداخت می‌شود.

وی با تأکید براینکه در اجرای نوع سیستم آبیاری نظر کمیته فنی براساس پتانسیل‌های آب و خاک اراضی مد نظر قرار می‌گیرد، افزود: دراستان همدان برای مزارع سیب‌زمینی، جو، گندم و چغندرقند سیستم آبیاری تیپ طراحی کرده‌ایم و این تنها راهی است که ذخیره آب را داشته باشیم.

گزارش از: بنت الهدا نوری، خبرنگار ایسنا، منطقه همدان

انتهای پیام