• دوشنبه / ۱۷ خرداد ۱۴۰۰ / ۰۸:۲۹
  • دسته‌بندی: خراسان شمالی
  • کد خبر: 1400031711586
  • خبرنگار : 50046

چمچمه گلین، آیین سنتی باران‌خواهی اقوام خراسان شمالی

چمچمه گلین، آیین سنتی باران‌خواهی اقوام خراسان شمالی

ایسنا/خراسان شمالی آئین بومی و سنتی باران‌خواهی ازجمله رسومی است که ریشه در فرهنگ و اعتقادات دینی مردم دارد و در جای‌جای ایران‌زمین در اشکال مختلف برگزار می‌شود، ازجمله در خراسان شمالی که با عنوان چمچمه گلین در فهرست میراث ناملموس کشور نیز به ثبت ملی رسیده است.

 هر بخش از ایران عزیز آداب‌ورسوم خاص خود را دارد، یکی از این آیین‌ها، آیین باران خواهی است، از مطالعه اساطیر و آیین‌ها و مناسک و رسوم مختلف مردم در سراسر جهان برمی‌آید که آب همواره به‌عنوان بن‌مایه آفرینش و بارور کننده و زاینده مورد تقدیس و ستایش بوده است و همواره اقوام گوناگون برای آن سرشتی جادویی قائل بوده‌اند.

آیین باران خواهی(طلب باران) در مواقع کاهش نزولات آسمانی مرسوم بوده است و از سوی مردمی انجام می‌گرفته که شغل بیشتر آن‌ها کشاورزی بوده و مابقی نیز برای قوت بخشیدن به برگزاری و یا همراه شدن با اجتماعات مردمی در این آیین حضور پیدا می‌کردند.

به گزارش ایسنا، آش ویژه این آیین پس از جمع‌آوری نذورات توسط سرآشپز پخته می‌شود و زنان اطراف دیگ آش ایستاده و یک نفر شروع به خواندن دعای طلب باران می‌کند و بقیه دست‌ها را بالا برده و الهی آمین می‌گویند. پس از پخت آش و صرف کردن آن، مقداری از این آش توسط زنان جوان‌تر به در خانه‌های افرادی که در مراسم نبودند برده می‌شود.

 بیشتر مراسم‌ مربوط به تمنای باران رنگ و بوی مذهبی دارد و با راز و نیاز به پیشگاه خداوند برگزار می‌شود. مردم در این آیین‌ها، واسطه‌ای بین خود و خدا قرار می‌دهند تا از این طریق رحمت خداوند شامل حالشان شود. این آیین‌ها در استان خراسان شمالی با خواندن اشعار و ترانه‌هایی به شکل دسته‌جمعی همراه است که زنان و بچه‌ها آن را اجرا می‌کنند.

برگزاری آیین باران خواهی در مناطق مختلف ایران، همواره متنوع و متفاوت بوده است.

آیین چمچه گلین، چمچمه خاتون، باران لی، کوسه کوسه و کوسه گلین ازجمله آداب‌ورسوم اقوام خراسان شمالی در خصوص باران خواهی محسوب می‌شود، در این منطقه کشاورزان هنگام خشک‌سالی که برای کشت دیم منتظر بارش بودند و برای مدتی باران نمی‌بارید، این مراسم شکل می‌گرفت و بسیار بر این باورند که پس از انجام آن بارش به امر خدا رخ می‌داد.

چمچمه گلین(عروس باران):

 مردم خراسان شمالی پارچه‌ای، آدمک مانند(مترسک) درست می‌کنند و به چوب بلندی نصب می‌کنند که آن را در آبادی‌های شهرستان شیروان"کوسه گلین" و در آبادی‌ها شهرستان بجنورد "چمچمه گلین" (عروس باران) و در برخی روستاها "کوسه اونیم" یا "قرری ینگی" می‌گویند.

از آیین‌های بسیار رایج باران‌خواهی است که مردان  و پسران برای طلب باران، عروسکی را با ظاهری مردانه می‌سازند، عروسک نماد باران است، در فصل بهار، زمانی که زراعت دیم نیاز به آب دارد و باران نبارد عده‌ای از جوانان چوبی را که دو سه متر طول دارد فراهم می‌کنند و پارچه‌ای به آن می‌بندند این چوب و پارچه روی آن "چولی قزک" نام دارد سپس این چولی قزک را در دست گرفته به کوچه‌ها می‌روند و شعر را به‌طور دسته‌جمعی می‌خوانند:

 چولی قزک بارونه کن              بارون بی پا کن                    گندم به زیر خاکه              از تشنگی هلاکه

در گویش کرمانجی 

کَلمَه کُت دو کُلّه              هوای گُرمه گُرمه               گندم به زیر خاکه                      از تشنگی هلاکه

در زبان ترکی

کُو سم کُو سم یار اولسن                   یاقوش یاغسون بار اُولسن

در این اشعار، روزی افراد وابسته به باران رحمت خداوند است و به این طریق کودکان با خواندن این اشعار به در خانه‌ها می‌روند و صاحبان خانه‌ها به آن‌ها شیرینی و آجیل می‌دهند.

اجرای مراسم چولی قزک و خواندن ترانه‌های باران و در واقع خواسته کشاورزان و دامداران برای بارش باران بیان می‌شود. در این آیین، یک نفر عروسک را به دست می‌گیرد و اطراف او هم عده‌ای از مردان سال‌خورده و جوانان راه می‌افتند و به در خانه‌ها می‌روند و ضمن خواندن اشعار باران‌خواهی، نیازهایی را از مردم طلب می‌کنند. اهل هر خانه نیز پس از پاشیدن آب روی عروسک، خواستۀ بچه‌ها را می‌دهند. بچه‌ها این نیازها را که موادی خوراکی مانند آرد، روغن، گندم و یا برنج است و بدین‌وسیله برای زراعت دیم طلب باران می‌کنند تا زراعت از تشنگی درآید، اهالی هر منزل با شنیدن صدای آنان با کاسه‌های پر آب به استقبال آنان می‌شتابند و کاسه آب را به روی افراد گروه می‌پاشند، به‌طوری‌که لباس‌های اکثر آن‌ها خیس می‌شود. در بعضی از محل‌ها خوراکی نیز به افراد گروه می‌دهند، علاوه  بر این عمل، در تکایا و مساجد نیز، آش مخصوصی می‌پزند و بین مستمندان تقسیم می‌کنند تا عنایتی بشود و باران ببارد.

 در روستاهای ترک‌نشین این منطقه در اواسط بهار یا پاییز که محصولات دیمی نیاز به آب دارند، دختر دَم بختی سوار الاغ شده، همراه با زنان روستا به درب خانه‌ها رفته و با خواندن شعر باران و صلوات کشیدن، و گرفتن نذورات هر خانه و جمع‌آوری آن آش درست کرده و در بین همسایگان پخش می‌کنند. به در هر خانه که می‌رسند، صاحب‌خانه مقداری گندم، پول، آرد شیرینی و... به آن‌ها می‌دهد این دسته جلوی در هر خانه‌ای توقف می‌کند یکی از افراد آن خانه ظرفی را پر از آب نموده می‌آورد و روی کوسا (چوم چومه) گلین می‌ریزد و از خداوند بارش باران را طلب می‌کند و به زبان ترکی می‌خوانند :

چمچه خاتون چم اوسته                 الله دان یاقوش ایستده

الیم قالوب خمیرده                     

چاخ داشوچاخماخ داشو               یاندو ورکلر باشو

الله جان بیر یاقوش  گندر            ایسلادا داقو وداشو

پختن آش: یکی دیگر از آیین‌های باران‌خواهی، پختن آش یا حلیم و تقسیم آن میان اهالی یا مستمندان است که به‌صورت گروهی و با مقدمات و تشریفات خاصی انجام می‌گیرد.

در برخی نقاط دیگر خراسان برای انجام مراسم آش باران خواهی مردم هر محل جهت پختن آش از تک‌تک خانه‌ها اقلام موردنیاز را جمع می‌کنند و با آن آشی به نام « یاغیش تورئنی» می‌پزند. پس از پخت، برای تک‌تک خانه‌های محل کاسه آشی می‌فرستند.

در این مراسم زنان و کودکان از افرادی که شرکت کرده بودند می‌خواستند برای پخت آشی به‌منظور طلب باران کمک کنند که هرکدام از همسایه‌ها چیزی کمک می‌کرد و مقداری آب هم روی عروسک می‌پاشیدند و دعاها و اشعاری را زیر لب زمزمه می‌کردند و معمولاً بعد از این مراسم مردم نماز باران را به‌صورت جماعت برگزار می‌کردند .

در روستای گریوان واقع در بخش مرکزی بجنورد مراسم باران خواهی در محل چشمه پرآبی بنام سرچشمه (باش بولاق) انجام می‌شود و آش یا نهار تدارک دیده را بین اهالی محل و در راه خدا بین مستمندان و فقرا تقسیم و پخش می‌کنند و معتقدند با تقسیم آش نذری در راه خدا باران می‌بارد.

برای انجام این رسم مردم هر محل جهت پختن آش از تک‌تک خانه‌ها اقلام موردنیاز را جمع می‌کنند و با آن آشی به نام ترمانج می‌پزند. پس از پخت، ابتدا مقداری از آن را از ناودان خانه پایین می‌ریزند و از خدا طلب استعانت و یاری می‌کنند. سپس برای تک‌تک خانه‌های محل کاسه آشی می‌فرستند.

پخش نذری و خواندن نماز شکر و همچنین درخواست برای بارش باران با قرائت ادعیه نیز در این روز انجام می‌شود.

برگزاری مراسم آیین باران خواهی به‌صورت دسته‌های در حال حرکت مردم طالب باران که عروسک را به مکانی خاص مشایعت می‌کنند، صورت می‌پذیرد. این حرکت دسته‌جمعی یکی از مهم‌ترین عناصر آیین باران خواهی است. که از جایی شروع و درنهایت در کنار رودخانه‌ها، چشمه‌ها و یا قنات‌ها به پایان می‌گیرد تا برگزاری این آیین کامل شود.

این آیین در خراسان شمالی با شماره ۱۶۸۵ در ۲۸ آبان ماه سال ۹۷ به ثبت ملی رسیده است.

انتهای پیام

  • در زمینه انتشار نظرات مخاطبان رعایت چند مورد ضروری است:
  • -لطفا نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.
  • -«ایسنا» مجاز به ویرایش ادبی نظرات مخاطبان است.
  • - ایسنا از انتشار نظراتی که حاوی مطالب کذب، توهین یا بی‌احترامی به اشخاص، قومیت‌ها، عقاید دیگران، موارد مغایر با قوانین کشور و آموزه‌های دین مبین اسلام باشد معذور است.
  • - نظرات پس از تأیید مدیر بخش مربوطه منتشر می‌شود.

نظرات

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.