اگر به دور و بر خودمان نگاهی بیندازیم، تونلهای بیشماری برای سفر به دل تاریخ میبینیم؛ یکی از این تونلهای زمان، قنات قصبه گناباد است.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)- منطقه خراسان، گاهی یک قنات میتواند بهترین سازه ساخت بشر باشد. به عمر بشر، آثار پیدا و پنهانی از نبوغ او بر تارک این عالم به یادگار مانده است. آثاری که نشان از پشتوانه عظیم هنری، فرهنگی و اجتماعی دوران ثبتش را دارد.
قنات قصبه عظیمترین قنات گناباد و شاید یکی از عجایب تمدن تاریخ بشر است که از گذشتههای دور توجه بسیاری را به خود جلب کرده است.
ناصرخسرو عمق چاه قنات را هفتصد گز و طول آن را چهار فرسنگ ذکر کرده است. از میان اراضی کوی شرقی گناباد (قصبه شهر سابق) در سمت جنوب غربی از محلی معروف به برج علی ضامن، از داخل رسوبهای ریز دانه آغاز شده و بطول کلی 331 هزار و 33 متر در یک رشته اصلی به نام قصبه و چهار رشته منشعب به نام دولاب کهنه، دولاب نو، رشته فرعی اول و رشته فرعی دوم قصبه جریان دارد. رشته اصلی قصبه که 131هزار و 35 متر طول دارد و در امتداد دره پرآب خانیک حفر شده و عمق مادر چاه آن نیز بیش از 200 متر است.
در این خصوص، مدیر موزه بزرگ استان خراسان در گفتوگو با ایسنا- منطقه خراسان گفت: قنات قصبه گناباد از نظر بنده، جزء بهترین سازههای بشری برای ثبت در فهرست آثار جهانی است.
دکتر رجبعلی لباف خانیکی بیان کرد: 15 سال پیش، پیشنهاد ثبت قنات قصبه گناباد در سازمان یونسکو مطرح شد که پیگیریهایی هم انجام گرفت، اما در 3 سال اخیر بحث جدیتر شد.
وی اضافه کرد: هم اکنون موضوع در مرحله نهایی قرار دارد که بزودی کارهای ثبت آن به پایان خواهد رسید.
مدیرکل سابق میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان رضوی ادامه داد: متأسفانه با وجود پیگیریهای مستمر مسئولان میراث فرهنگی، عدهای در شهرستان با صحبتهای نابجا و فضاسازیهای غیر منطقی، به خاطر اینکه منافع شخصی آنها در معرض آسیب است، جلوی ثبت جهانی قنات ایستادهاند و مسائلی مثل ساخت دانشگاه در حریم قنات را پیش کشیدهاند که واقعاً در مقابل عظمت ثبت جهانی قنات مایه تأسف است.
وی در مورد حریم قنات با اشاره به اینکه یونسکو قواعد خاص خودش را دارد، گفت: یک مساله مهم در این قواعد، بحث حریمها است که به دو بخش حریم استحفاظی و حریم منظر تقسیم میشود.
لباف خانیکی اظهار کرد: در مورد حریم استحفاظی کارهایی مانند خاکبرداری، کار با لودر و غیره که باعث فرسوده شدن پایهها و شالوده بنا میشود، باید جلوگیری شود و در مورد حریم منظر نیز محتویات علمی، فرهنگی و هنری و چشمانداز یک اثر تاریخی باید حفظ شود تا اصالت آن درک شود.
مدیر موزه بزرگ استان خراسان خاطرنشان کرد: چرا که از این نظر قنات قصبه ترکیبی است از کانالها، چاهها و زمینی که قنات در آن حفر شده و شخصیت قنات از اینها تشکیل شده است و اگر قرار باشد ساختوسازی روی آن صورت بگیرد، باعث گسستگی منظر اصلی قنات خواهد شد.
وی تصریح کرد: برای ساختوساز بر روی حریم قنات احتیاج به حفر چاههای فاضلاب خواهد بود که باعث به هم ریختن انسجام خاک و سقوط چاهها میشود و علاوهبر آن هویت اصلی قنات به خطر میافتد.
این باستانشناس افزود: قنات گناباد به خاطر وسعت و عظمتی که دارد و شگفتانگیز بودنش همواره با داستانها و افسانههای قدیمی عجین بوده است.
وی بیان کرد: بنده در سال 1369 کار بررسی قنات را با وسایل ساده و اولیه آغاز کردم و متوجه این واقعیت شدم که قنات گناباد یک رشته اصلی است با 6 رشته فرعی که به سمت زیبد، کاخک و کلات در طول 17 کیلومتر از محل انشعاب امتداد دارد.
کسانی که قنات را حفر کردهاند، به شدت آدمهای عالمی بودهاند
لباف خانیکی افزود: کسانی که قنات را حفر کردند، به شدت آدمهای عالمی بودند و در زمینشناسی، آبشناسی و غیره مهارت زیادی داشتند، به طوری که هر یک از رشتههای منتهی به رشته اصلی قنات در امتداد یک دره کشیده شده که درههای کلات و دیسفان و خانیک عمیقترین و پر آبترین این درهها است.
این باستانشناس با اشاره به سفرنامه ناصر خسرو ادامه داد: مسیری که ناصرخسرو برای رفتن به تون طی کرده از مسیر دولاب نو یعنی از طریق کاخک بوده است و از روی این شواهد و بررسیهایی که در سطح انجام دادیم، به این نتیجه رسیدم که 470 چاه در طول قنات قرار دارد.
وی با بیان اینکه فاصله بین 2 چاه با طول قنات متناسب است، گفت: هرچه عمق قنات زیادتر میشده، فاصله چاهها بیشتر است؛ برای مثال فاصله چاهها در نزدیک مظهر بین 10 تا 15 متر است اما در نزدیک مادرچاه، این فاصله نزدیک به 100 متر است.
مدیر موزه بزرگ خراسان افزود: زمان حفر چاههای قنات با توجه به مدارک موجود با توجه به امکانات محدودی که در آن زمان وجود داشته بسیار طولانی بوده، بطوری که مجبور به ساخت سازههای معماری برای اقامت در نزدیک چاهها بودهاند.
قدمت قنات قصبه گناباد
وی در مورد قدمت قنات قصبه گناباد نیز گفت: با سفالهایی که از دهانه چاه پیدا کردیم، آزمایشگاه قدمت آنها را مربوط به زمان هخامنش نشان داده است و 15 نمونه آزمایشی در مورد قنات گناباد به ما میگوید که این قنات از نظر قدمت، عمق و طول جزء اولینها در جهان است.
این محقق تصریح کرد: شاخصه مهم دیگری که در مورد قنات با توجه به تحقیقاتمان حاصل شد، نشان میدهد که این قنات در کنار یک زیستگاه انسانی ایجاد نشده، بلکه در یک بیابان حفر شده و بعد از حفر آن مردم به آنجا مهاجرت کردهاند.
لباف خانیکی اضافه کرد: به طوری که مردم گناباد قبل از حفر قنات در 35 کیلومتری شمال گناباد فعلی، یعنی در حاشیه رودخانه کال شور که در آن زمان رودخانه پر آب شیرین بوده، زندگی میکردند که با وجود خشکسالی و شور شدن آب رودخانه و از آنجا که به خاطر مسطح بودن زمین دشت گناباد، امکان جوشش چشمه نیز در این منطقه وجود ندارد، به فکر حفر قنات به این شکل افتادهاند.
وی در مورد میزان آب قنات نیز اظهار کرد: در گذشته آب تا یک و نیم متر حرکت میکرده اما در حال حاضر با توجه به بندش رشتهها حداکثر به نیممتر رسیده است. به طوری که سطح آب بیش از یک متر پایین آمده است.
مدیر موزه بزرگ استان خراسان خاطرنشان کرد: آب بندهایی که در مسیر قنات ایجاد شده، یکی دیگر از کارهای علمی و حساب شدهای است که توسط نیاکان ما در گذشته انجام گرفته است، به طوری که با انداختن آب در زمستان به داخل این آببندها، آب را جذب سفرههای زیرزمینی میکردند تا ذخیره شود.
لزوم مرمت و بازسازی قنات
قنات قصبه شهر گناباد به لحاظ موقعیت و قدمت آن که بر دو هزار و 500 سال و هم اکنون یکی از بهترین مکانهای گردشگری محسوب میشود و هر ساله بازدید کنندگان بسیاری را به خود جذب میکند، نیاز به بازسازی و مرمت و فضاسازی دارد که در جذب گردشگران داخلی و خارجی گامی مؤثر برداشته خواهد شد. این قنات که در قسمت اولیه آن به طول 500 متر کانالهای آن جهت مسیر بازدید کنندگان از داخل قنات بازگشایی شده است، اما به لحاظ استحکام بخشی آن و ایجاد اماکن رفاهی در مسیر و خارج آن نیاز به اعتباری از سوی ارگانها و سازماندهی دولتی دارد.
انتهای پیام
نظرات